گروه زراعت و اصلاح نباتات
پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد در رشته اگرواکولوژی
اثرات بستر کاشت و غلظت‌های مختلف ايندول بوتيريك اسيد (IBA) بر ریشه‌زایی قلمه رزماری
استاد راهنما:
استاد مشاور:
نگارش:
93
چکیده:
با توجه به اينكه رويكرد جهاني به سمت داروهاي گياهي و پرهیز از مصرف داروهاي شيميائي است، توجه بيش از پيش به گياهان داروئي را ايجاب مي‌نمايد. شاید بتوان گفت که اولین قدم در راستای توسعه هر چه بیشتر سطح زیر کشت این گیاهان، توجه به شرایط بهینه رشد و نحوه کشت آنها ‌باشد. يكي از این گياهان داروئي پرارزش، رزماري می‌باشد. در همین راستا و به منظور بررسی اثرات بستر کاشت و غلظت‌های مختلف هورمون ایندول بوتیریک اسید (IBA) بر ریشه‌زایی قلمه‌های رزماری، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در گلخانه زينتي پژوهشکده کشاورزی دانشگاه زابل در سال 1392 اجرا شد. تیمارهای بستر کاشت در سه سطح شامل: 100 درصد خاک مزرعه، 100 درصد ماسه بادی و 50 درصد خاک زراعی + 50 درصد ماسه بادی و هورمون اکسین در چهار غلظت، عدم مصرف (شاهد) 2، 4 و 6 میلی‌گرم در لیتر در نظر گرفته شد. نتایج نشان داد که بیشترین تعداد طول ریشه، وزن تر ریشه و برگ، سطح برگ وزن خشک ریشه و برگ در هر قلمه در هر سه مرحله نمونه برداری در بستر کاشت ماسه بادی و کمترین میزان آنها در بستر کاشت خاک مزرعه، به دست آمد. همچنین بین صفات مورد بررسی، تنها صفت تعداد ریشه، واکنش مثبت به کاربرد هورمون نشان داد. به طوری که با افزایش غلظت هورمون IBA، تعداد ریشه در هر قلمه نیز به طور خطی افزایش یافت و بیشترین تعداد ریشه در غلظت 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون و کمترین آن در تیمار شاهد به دست آمد. به طور کلی نتایج این آزمایش نشان داد که بیشترین ریشه‌زایی در قلمه‌های رزماری در شرایط بستر کاشت ماسه بادی و کاربرد غلظت 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون IBAبه دست می‌آید. نتایج همبستگی بین صفات مورد بررسی نیز حاکی از این امر می‌باشد که با افزایش تعداد ریشه در هر قلمه به موجب انتخاب بستر کاشت مناسب و یا کاربرد غلظت مناسب هورمون ایندول بوتیریک اسید (IBA)، افزایش وزن ریشه و متعاقب با آن افزایش سطح و وزن برگ را در پی خواهد داشت. با توجه به نتایج به نظر می‌رسد که افزایش در ریشه‌زایی قلمه‌های رزماری در شرایط بهینه رشد، در نهایت می‌تواند رشد و توسعه هر چه بیشتر این گیاه دارویی حائز اهمیت را از طریق قلمه‌گیری به همراه داشته باشد.
کلمات کلیدی: داروهاي گياهي، داروهاي شيميائي، رزماري، هورمون اکسین
فهرست مطالب
عنوانصفحهفصل اول: مقدمه و کلیات تحقیق1فصل دوم: مروری بر تحقیقات انجام شده1- اهمیت تکثیر به روش قلمه‌زنی72- اهمیت بستر کاشت در رشد گیاهان82-1- انواع بافت خاک و اثر آنها ب رشد گیاهان93- نقش هورمون اکسین در گیاهان103-1- تأثیر کاربرد خارجی اکسین بر ریشه‌زایی 12فصل سوم: مواد و روش‌ها1-زمان،موقعیت و مشخصات اقلیمی محل اجرای آزمایش152-قلمه مورد استفاده163-طرح آزمایشی و تیمارهای مورد بررسی164-نحوه اجرای آزمایش165-ویژگی‌های مورد بررسی166-نحوه اندازه‌گیری177-محاسبات آماری17فصل چهارم: نتایج و بحث1- بررسی تغییرات صفات مورد بررسی در نمونه‌گیری اول191-1- تعداد ریشه191-2- طول ریشه221-3- وزن تر ریشه251-4- وزن تر برگ261-5- سطح برگ271-6- سطح ریشه291-7- وزن خشک ریشه301-8- وزن خشک برگ322- بررسی تغییرات صفات مورد بررسی در نمونه‌گیری دوم332-1- تعداد ریشه332-2- طول ریشه352-3- وزن تر ریشه362-4- وزن تر برگ372-5- سطح برگ382-6- سطح ریشه402-7- وزن خشک ریشه412-8- وزن خشک برگ423- بررسی تغییرات صفات مورد بررسی در نمونه‌گیری سوم433-1- تعداد ریشه433-2- طول ریشه483-3- وزن تر ریشه503-4- وزن تر برگ513-5- سطح برگ533-6- سطح ریشه543-7- وزن خشک ریشه543-8- وزن خشک برگ564- بررسی همبستگی بین صفات و روابط بین آنها58نتیجه‌گیری 61منابع63
فهرست شکل ها
عنوانصفحهشکل 1- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت طول ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول24شکل 2- مقایسه تأثیر غلظت‌های مختلف هورمون ایندول بوتیریک اسید بر صفت طول ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول25شکل 3- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن تر ریشه (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول26شکل 4- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن تر برگ (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول27شکل 5- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت سطح ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول30شکل 6- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن خشک برگ (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول32شکل 7- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت تعداد ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم34شکل 8- مقایسه تأثیر غلظت‌های مختلف هورمون ایندول بوتیریک اسید بر صفت تعداد ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم35شکل 9- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت طول ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم36شکل 10- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن تر ریشه (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم37شکل 11- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن تر برگ (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم38شکل 12- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت سطح برگ گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم40شکل 13- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت سطح ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم41شکل 14- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن خشک ریشه (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم42شکل 15- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن خشک برگ (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم43شکل 16- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت تعداد ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم45شکل 17- مقایسه تأثیر غلظت‌های مختلف هورمون ایندول بوتیریک اسید بر صفت تعداد ریشه گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم45شکل 18- بررسی روند تغییرات صفت تعداد ریشه گیاه رزماری در بسترهای مختلف کاشت در طول دوره‌های نمونه‌گیری47شکل 19- بررسی روند تغییرات صفت تعداد ریشه گیاه رزماری در غلظت‌های مختلف هورمون ایندول بوتیریک اسید (IBA) در طول دوره‌های نمونه‌گیری48شکل 20- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن تر ریشه (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم50شکل 21- بررسی روند تغییرات صفت وزن تر ریشه (گرم) گیاه رزماری در بسترهای مختلف کاشت در طول دوره‌های نمونه‌گیری51شکل 22- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن تر برگ (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم52شکل 23- بررسی روند تغییرات صفت وزن تر برگ (گرم) گیاه رزماری در بسترهای مختلف کاشت در طول دوره‌های نمونه‌گیری53شکل 24- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن خشک ریشه (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم55شکل 25- بررسی روند تغییرات صفت وزن خشک ریشه (گرم) گیاه رزماری در بسترهای مختلف کاشت در طول دوره‌های نمونه‌گیری56شکل 26- مقایسه تأثیر بسترهای مختلف کاشت بر صفت وزن خشک برگ (گرم) گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم57شکل 27- بررسی روند تغییرات صفت وزن خشک برگ (گرم) گیاه رزماری در بسترهای مختلف کاشت در طول دوره‌های نمونه‌گیری58
فهرست جدول ها
عنوانصفحهجدول 1- تجزیه واریانس صفات تعداد ریشه، طول ریشه، وزن تر ریشه و وزن تر برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه‌گیری اول21جدول 2- برهمکنش بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتيريك اسید بر صفت تعداد ریشه قلمه گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول22جدول 3- تجزیه واریانس صفات سطح برگ، سطح ریشه، وزن خشک ریشه و وزن خشک برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه‌گیری اول28جدول 4- برهمکنش بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتيريك اسید بر صفت سطح برگ قلمه گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول29جدول 5- برهمکنش بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتيريك اسید بر صفت وزن خشک ریشه قلمه گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول31جدول 6- تجزیه واریانس صفات تعداد ریشه، طول ریشه، وزن تر ریشه و وزن تر برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه‌گیری دوم33جدول 7- تجزیه واریانس صفات سطح برگ، سطح ریشه، وزن خشک ریشه و وزن خشک برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه‌گیری دوم39جدول 8- تجزیه واریانس صفات تعداد ریشه، طول ریشه، وزن تر ریشه و وزن تر برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه‌گیری سوم44جدول 9- برهمکنش بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتيريك اسید بر صفت طول ریشه قلمه گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم49جدول 10- تجزیه واریانس صفات سطح برگ، سطح ریشه، وزن خشک ریشه و وزن خشک برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه‌گیری سوم54جدول 11- ضرایب همبستگی میان صفات مورد بررسی در گیاه رزماری در نمونه‌گیری اول59جدول 12- ضرایب همبستگی میان صفات مورد بررسی در گیاه رزماری در نمونه‌گیری دوم60جدول 13- ضرایب همبستگی میان صفات مورد بررسی در گیاه رزماری در نمونه‌گیری سوم61

فصل اول
مقدمه و کلیات تحقیق
با توجه به اينكه رويكرد جهاني به سمت داروهاي گياهي و پرهیز از مصرف داروهاي شيميائي است، توجه بيش از پيش به گياهان داروئي را ايجاب مي نمايد. يكي از عمده ترين مشكلات در اين زمينه محدود بودن گياهان موجود در طبيعت است كه بايد به دقت مورد بررسي قرار گيرد تا با برداشت بي رويه شاهد انقراض آنها نباشيم و با كشت و اهلي نمودن آنها جوابگوي نياز روزافزون جامعه به اين گياهان باشيم. اولين قدم در اين راه شناسائي و آشنائي با نحوه كشت و شرايط بهینه پرورش اين گياهان است. يكي از گياهان داروئي پرارزش رزماري يا اكليل كوهي يا رومارن است. اين گياه بومي ايران نيست، ولي در چند سال اخير گسترش چشمگيري در اكثر نقاط ايران داشته و در هر پارك و فضاي سبزي میتوان آنرا ديد.
رزماری (اکلیل کوهی، اکلیل الجبل) با نام علمی Rosmarinums officinalis L. از خانواده نعناع (Lamiaceae) می‌باشد. Rosmarinus نام لاتین آن از کلمه ros به معنی شبنم و marinus به معنی دریا گرفته شده است. این جنس دارای گونه‌های درختچه‌ای، برگ‌های باریک دارد. عمدتا پراکنش آن در جنوب و شمال آفریقاست (دوازده‌امامی و مجنون‌حسینی، 1387). رزماری گیاهی درختچه‌ای، با شاخه‌های متعدد و چوبی است. برگ‌های آن بسیار باریک با سطح بالایی سبز و سطح زیرین خاکستری، گل‌ها به رنگ آبی روشن، که در دو موقع از سال یعنی ابتدا و انتهای فصل رویش ظاهر می‌شوند (در شرایط نیمه سرد، به مدت 5/1 تا 2 ماه در نیمه دوم اسفند و اواخر تابستان به مدت 5/1 تا 2 ماه). بذرهای کوچک و سیاه رنگ، به مقدار زیادی در سال‌های چهارم به بعد در غلاف‌های حاصل از گل‌ها تشکیل می‌شوند (دوازده‌امامی و مجنون‌حسینی، 1387). ارتفاع آن به50 تا 100 سانتیمتر می رسد. ساقهها چوبی، برگها سبز دایمی، متقابل با کنارههاي باریک و دراز، نوك تیز و نسبتاً خشن هستند (حسین زاده و همکاران، 1385). بیشترین مواد مؤثر در هنگام گل‌دهی و از سرشاخه‌های جوان رزماری استحصال می‌شود. این اندام دارای اسانس، تانن، فلاونوئید (آپی‌جنین1 و دیوسمین2)، اسید رزمارینیک3، رزماریسین4 و دی‌ترپن پیکروسالوین5 است. اسانس دارای بورنئول6، کامفن7، کامفور8 و سینئول9 است (دوازده‌امامی و مجنون‌حسینی، 1387). گیاه رزماری ضد عفونی کننده و معرّق است. به عنوان مدرّ، مقوی معده و صفرا آور نیز معرفی شده است. از نظر تولید عسل بسیار مهم است و در معطر کردن مواد غذایی، مانند پیتزا و خوراک مرغ و در فرآورده‌های زیبایی و ادکلن استفاده می‌شود. گاهی اکسیر جوانی نامیده می‌شود و تأثیر آن روی مردها بیشتر است (دوازده‌امامی و مجنون‌حسینی، 1387). تحمل خوبی به کم‌آبی و کم و بیش به شوری دارد. همچنین به بسیاری از آفت‌ها و بیماری‌ها و به تشعشع زیاد خورشید مقاوم است، بنابراین در حاشیه سنگ فرش و آسفالت می‌توان این گیاه را به خوبی کشت کرد. رزماری به آلودگی هوا تحمل خوبی نشان می‌دهد، ولی آب ایستادگی پای بوته را تحمل نمی‌کند. از نظر سازگاری مشابه اسطوخدوس بوده، اما تحمل به شوری آن بیشتر از اسطوخدوس است. رزماری در زیبا سازی فضای سبز کاربرد دارد. این گیاه بسیار هرس پذیر است و به فرم‌های دلخواه (توپیاری10) قابل شکل‌دهی است. این گیاه از راه بذر، قلمه و خوابانیدن هوایی قابل تکثیر است. قلمه‌های تهیه شده از ساقه‌های سال دوم، یا سوم (یا حتی قلمه‌های بسیار قطور)، در گلخانة سرد نگهداری و به راحتی ریشه‌دار می‌شوند. قلمه‌های تهیه شده از ساقه‌های سال دوم و سوم سریع‌تر ریشه‌دار شده و شروع به رشد می‌کنند، اما قلمه‌های قطور پس از ریشه‌دار شدن و شروع رشد، شاخه‌های گوناگونی تولید می کنند و بسیار پر پشت می‌شوند. در روش تکثیر مستقیم رزماری، با کاشت قلمة ساقه در زمین اصلی درصد تلفات آنها به طور معمول زیادتر از کاشت قلمه در خزانه است (دوازده‌امامی و مجنون‌حسینی، 1387). برداشت اندام هوایی رزماری از سال دوم یا سوم امکان پذیر است. چنانچه برداشت در سال چهارم و یا پنجم صورت گیرد، به علت چوبی شدن ساقه‌ها از کیفیت محصول کاسته می‌شود. گل و برگ رزماری هر دو معطر بوده و مورد استفاده قرار می‌گیرند. برداشت آن در تابستان انجام شده و محصول در سایه خشک می‌شود. برای برداشت رزماری و اسطوخدوس در هر هکتار به 35 تا 40 کارگر نیاز است (دوازده‌امامی و مجنون‌حسینی، 1387). در سطح جهان، 2 گونه رزماری و واریته‌ها یا کولتیوارهای گوناگونی برای آن گزارش شده است که از نظر رنگ گل، ساقه، بنیه و تحمل شرایط محیطی متفاوتند، مانند کولتیوارهای Arp، blue، Roseus، Pinkie، Tuscan، Severnsea، و واریتة albiflorus (بون، 1995). این گیاه بومی ایران نیست و در مناطق مدیترانه‌ای می‌روید (مظفریان، 1382).
استفاده از قلمه هاي چوب سخت و چوب نیمه سخت و یا علفی، تهیه قلمه در زمان مناسبی از دوره رشد سالانه گیاه مادري، مناسب بودن دما و رطوبت محیط ریشه زایی قلمه، استفاده از بستر کاشت مطلوب، انجام برخی از تیمارها پیش یا پس از تهیه قلمه، کاربرد تنظیم کننده‌هاي رشد گیاهی و یافتن غلظت بهینه این مواد از عوامل مهمی هستند که براي افزایش ریشهزایی قلمه بایستی به دقت مورد توجه قرار گیرند. یکی از این تنظیم کننده‌های رشد گیاهی که در ریشه‌زایی قلمه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد هورمون اکسین می‌باشد. گزارش شده است که اکسین‌ها فرآیندهای گیاهی که در تکوین آن نقش دارند را هماهنگ می‌کنند. برای مثال، اکسین موجب پیشبرد رشد ریشه تازه روی کال که در روی قلمه‌ها تشکیل می شود، می‌گردد. در گونه‌ها یا ارقامی که به سختی به ریشه می‌روند، لازم است اغلب از منبع اکسینی خارج از گیاه، استفاده شود یکی از مهم‌ترین موارد استفاده از اکسینها، کاربرد آنها در تسریع ریشههاي نابجا در قلمههاي ساقه است .(Hartmann et al., 1997) نظریه ویژگیهای مطلوب رزماری از نظر سازگاری به شرایط منطقه به نظر می رسد تامین قلمه ریشه دار یکی از راههای موثر در ترویج و توسعه آن به عنوان گیاه زیستی و دارویی می باشد. از این روش به منظور بررسی تاثیر سیستم کاشت و استفاده از هورمون ایندول بوتیریک اسید روی ریشه زایی قلمه های رزماری انجام شد.
فصل دوم
مروری بر تحقیقات انجام شده
1- اهمیت تکثیر به روش قلمه‌زنی
نیاز روزافزون به گیاهان دارویی و فضای سبز ما را در انتخاب مناسب‌ترین گونه‌ها و شیوه‌های مختلف تکثیر آنها وادار می‌کند. برخی از گیاهان غیر بومی با شرایط خاصی از نقاط مختلف، سازگاری مطلوبی نشان می‌دهند. بنابراین با ازدیاد غیر جنسی می‌توان نسبت به تکثیر و پرورش آنها اقدام کرد. تکثیر از راه قلمه‌زنی یکی از مهم‌ترین روش‌های ازدیاد درختان و درختچه‌های زینتی است. بررسی اثرات مهم شرایط خاک و سایر شرایط محیطی در اجرای کار از عوامل مهم تکثیر به روش قلمه‌زنی هستند (همتی و خانجانی شیراز، 1388). همچنین تکثیر به روش قلمه‌زنی روشی ارزان، سریع و ساده برای گیاهان با ژنوتیپ مرغوب می‌باشد، که نیاز به روش‌ها و لوازم کار پیوند زدن، خوابانیدن یا کشت بافت ندارد (Libby, 1974). افزایش رویشی برای تولید گیاهان مشابه نژادگان پایه مادری به کار برده می‌شود و این شیوه تکثیر بر اساس خاصیت توانمندی11 و نامتمایز شدن12 هر سلول گیاهی امکان‌پذیر است. از میان روش‌های تکثیر رویشی، استفاده از قلمه‌ها یکی از مهم‌ترین روش‌های افزودن درختچه‌های زینتی خزان‌دار، همیشه سبز پهن برگ و باریک برگ می‌باشد (خوشخوی، 1376). حتی زمان قلمه‌گیری در طول سال نیز اثر زیادی روی نتایج حاصله در ریشه‌زایی آنها دارد (Zobel and Talbert, 1984). زمان قلمه‌گیری بیشتر به شرایط فیزیولوژیکی و آناتومیکی گیاه مربوط بوده و به زمان ویژه‌ای وابسته نیست که علل این تفاوت را می‌توان در مسائل ژنتیکی و آناتومیکی هر گیاه جستجو کرد (Macdonald, 2000). از دیگر مسائل مهم قلمه‌زنی، سن شاخه‌هایی است که قلمه از آنها تهیه می‌شود. در مورد درختان ذکر شده است که، قلمه درختان جوان به آسانی ریشه می‌دهند، اما قلمه‌های حاصل از درختان مسن شاید غیر ممکن باشد (Zobel and Talbert, 1984). ابعاد قلمه یعنی طول و قطر آنها نیز در ریشه‌زایی مؤثر می‌باشد (همتی و خانجانی شیراز، 1388). بیان شده است که گونههاي همیشه سبز پهن برگ و باریک برگ در طول سال یک یا چند جست رشد دارند که با توجه به زمان پیدایش آنها میتوان قلمه گرفت. میزان ریبونوکلئیک اسید شاخساره به عنوان شاخصی از فعالیت جوانه و تفاوت‌هاي فصلی ریشهزایی به شمار میرود و در دوره حداکثر ریشهزایی قلمهها شاخساره و فعالیت لایه زاینده آوندي در بالاترین میزان خود قرار دارد (Hartmann et al., 1997). وجود برگ روي قلمه بر میزان RNA براي ریشه‌زایی آن مفید است. برگ‌هاي جوان محل ساخت اکسین، ترکیب‌هاي فنلی همساز با اکسین، از جمله ارتو دي هیدروکسی فنل و نیز هیدراتهای کربن است که در تسهیل ریشه‌زایی قلمه مهم میباشد. با وجود این که برگ براي ریشهزایی قلمه مفید است ولی از دست دادن آب توسط برگها ممکن است میزان آب قلمهها را به اندازهاي کاهش دهد که پیش از تشکیل ریشه، قلمهها خشک شوند. به همین منظور از سیستم مه افشان نوبتی در ریشه‌زایی قلمهها در سطح گستردهاي استفاده میشود. در این روش لایهاي از آب روي قلمه ها و بستر کاشت قرار میگیرد که با کاهش دماي برگ و افزایش رطوبت نسبی محیط، از هدر روی آب قلمهها به طور چشمگیري میکاهد (Moss and Dalgleish, 1985). در افزایش قلمه‌ها، منبع تهیه قلمه از اهمیت فراوان برخوردار است. شرایطی که گیاه مادری در آن پرورش می‌یابد بر قابلیت ریشه‌دهی قلمه‌های حاصل از آن تأثیر می‌گذارد. میزان دما، نور و افزودن دی اکسید کربن به محیط رشد گیاه مادری، بهبود تغذیه گیاه مادری و تأثیر عناصر روی و نیتروژن بر میزان اکسین درون‌زاد، میزان هیدراتهای کربن یا نسبت آن به نیتروژن در گیاه مادری (خوشخوی، 1376) بر ریشه‌دهی قلمه‌های حاصله از آن اثر می‌گذارد.
2- اهمیت بستر کاشت در رشد گیاهان
خاک به عنوان مهم‌ترین بستر کاشت، قشر سطحی و حیاتی زمین است که موجودات زنده در آن رشد و نمو می‌کنند و بقای بشر به آنها متکی است. از نظر کشاورزی یک خاک خوب شرایط کافی را برای حداکثر رشد و نمو و تولید محصول بیشتر را فراهم می‌کند (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384). به طور کلي خاک از نظر تأمين آب و مواد غذايي براي گياهان حائز اهميت است. همچنين، محيطي است که ريشه گياهان را در خود نگه مي دارد. اکسيژن لازم براي گياه توسط خلل و فرج خاک به گياه مي رسد و گاز دي اکسيد کربن زايد به وسيله اين حفرات از خاک خارج مي‌شود. خاک محيط رشد گياه است و توسعه ريشه‌ها در آن باعث پايداري ومستقيم ماندن درگياه مي‌شود. مهم‌ترین قسمت خاک برای رشد و نمو گیاهان قسمت‌های فوقانی آن است، زیرا ریشه بیشتر گیاهان در این قسمت متمرکز شده و بیشتر آب و مواد غذایی نیز در این بخش قرار دارد. علاوه بر این بیشترین عملیات خاک‌ورزی و اصلاح خاک نیز به این قسمت محدود می‌شود. ولی قسمت‌ تحتانی هم به طور غیر مستقیم روی گیاهان مؤثر است. نفوذ آب در خاک و زهکشی به قسمت‌های‌ تحتانی بستگی دارد و گیاهان هم که ریشه عمیق دارند از این بخش خاک استفاده می‌کنند (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384). ثابت شده است که شرایط محیطی مانند دما، نور، رطوبت و بستر کاشت برای موفقیت در ریشه‌زایی اهمیت دارند (Moe and Andersen, 1988). درودی و همکاران (1387) طی بررسی تأثیر بستر کاشت (شامل ماسه، ماسه+پیت ماوس و خاک معمولی) بر ریشه‌دهی قلمه گیاه سماق (Rhus coriaria L.)، گزارش کرده‌اند که بستر کاشت اثر معنی‌داری بر جوانه‌زنی قلمه‌ها داشت.
2-1- انواع بافت خاک و اثر آنها بر رشد گیاهان
مواد معدنی خاک از نظر اندازه ذرات و ترکیب شیمیایی بسیار متغیر می‌باشند. اگر ذرات درشت خاک بیشتر از ذرات ریز باشند، خاک حالتی شنی و در صورتی که ذرات ریز غالب باشند خاک خصوصیات رسی به خود می‌گیرد (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384). درصد‌های مختلف از ذرات شن، لای و رس در خاک را بافت خاک و نحوه قرار گرفتن و چگونگی اجتماع ذرات خاک را ساختار آن می‌نامند. بافت خاک را به کلاس‌های شنی، رسی و لومی طبقه‌بندی می‌کنند. در خاک‌های شنی، 70 درصد یا بیشتر شن بوده و کاملاً از خاک‌های با بافت سنگین متمایز است. اگر در خاک بیش از 35 تا 40 درصد ذرات رس باشد به آن خاک رسی گویند. ذرات رس در حالت مرطوب خاصیت شکل پذیری از خود نشان می‌دهند. اگر درصد رطوبت موجود از حدی بیشتر شود، این ذرات منبسط شده و حالت چسبندگی به خود می‌گیرند. به طور کلی وجود لای و رس در خاک به آن یک بافت ریز داده و سرعت حرکت آب و هوا را کاهش می‌دهد و به علت چسبندگی زیاد در مقابل عمل ماشین‌های کشاورزی مقاومت نشان می‌دهند (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384). اما چنانچه به مقدار متناسب از ذرات مختلف در خاک وجود داشته باشد آن را خاک لوم می‌نامند. خاک‌های لومی به دلیل داشتن خواص توأم شنی و رسی، دارای وضعیت فیزیکی مناسبی بوده، یعنی هم حالت چسبندگی و سنگینی زیاد ندارند و هم از قدرت کافی برای نگهداری آب و مواد غذایی برخوردار هستند. عواملی مانند بافت، ساختار و مواد آلی خاک، در مقدار آب قابل استفاده، مقدار آب در ظرفیت مزرعه و ضریب پژمردگی، نیز مؤثرند (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384). از نظر عملی بافت و ساختار خاک (در واقع بستر کاشت) تأثیر عمیقی بر مقدار آب اضافه شده، نفوذپذیری سطح خاک، ظرفیت هدایت آبی قسمت‌های عمیق خاک، ظرفیت مزرعه خاک دارند. بنابراین خاک‌های شنی دارای نفوذپذیری و هدایت آبی زیادی بوده و به علت کمی قدرت نگهداری آب در آنها، حرکت اشباعی به آسانی و با سرعت انجام می‌گیرد (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384).
3- نقش هورمون اکسین در گیاهان
اکسین یک اصطلاح ژنریک برای مواد رشد است که به نوعی طویل شدن سلولی را تحریک می‌کنند. اما اکسین‌ها یک طیف وسیعی از عکس‌العمل‌های رشد را باعث می‌گردند. تعدادی از مواد طبیعی همان فعالیت اکسین را ارائه می‌دهند، اما اسید ایندول استیک (IAA) اولین ماده استخراج شده و شناخته شده می‌باشد (کوچکی و سرمدنیا، 1384). در حالی که IAA را به عنوان اکسین اصلی در گیاهان می‌شناسند، تعدادی از مواد شبیه به اکسین طبیعی به IAA تبدیل می‌شوند. IAA معمولاً به صورت طبیعی، به شکل آزاد وجود ندارد بلکه بیشتر به حالت متصل با اسید اسکوربیک، قند، اسید آمینه و ترکیبات آلی دیگر (به شکل پیوسته) وجود دارد. شکل‌های پیوسته به وسیله هیدرولیز آنزیمی به آسانی به IAA آزاد تبدیل می‌شود (کوچکی و سرمدنیا، 1384). اسیدهای فنوکسی استیک، نفتالین استیک، پیکولینیک و بنزوئیک و دی‌نیتروفنول‌ها نمونه‌ای از اکسین‌های ساخته شده‌ای هستند که در کشاورزی اهمیت خاصی به ویژه به صورت علف‌کش دارند. عکس‌العمل گیاه به اکسین‌ها از تأثیر روی متابولیسم سلول، تا هماهنگی ساختار ظاهری گیاه که شامل ریزش برگ‌ها و پیری گیاه است، تغییر می‌کند. عکس‌العمل اکسین به غلظت آن بستگی دارد. غلظت‌های بالای اکسین به دلیل رقابت در اتصال روی محل‌های گیرنده، بازدارنده رشد است، زیرا افزایش غلظت، احتمال اشغال محل‌های گیرنده به وسیله مولکول‌هایی که تا حدودی به هم چسبیده‌اند را افزایش می‌دهد و از این طریق باعث تأثیر کمتر کمپلکس می‌شود. بعلاوه عکس‌العمل گیاه نسبت به اکسین تا حد زیادی بسته به میزان حساسیت اندام گیاهی تغییر می‌کند. ساقه‌ها به طیف وسیعی از غلظت اکسین، عکس‌العمل نشان می‌دهند. رشد ریشه اساساً در قسمت اعظمی از دامنه غلظت این هورمون بازداشته می‌شود (کوچکی و سرمدنیا، 1384). همچنین بیان شده است که اکسین‌ها فرآیندهای گیاهی که در تکوین گیاه نقش دارند را هماهنگ می‌کنند. برای مثال، اکسین موجب پیشبرد رشد ریشه تازه بر روی کال که در روی قلمه‌ها تشکیل شده، می‌گردد. در گونه‌ها یا ارقامی که به سختی به ریشه می‌روند، لازم است اغلب از منبع اکسینی خارج از گیاه، استفاده شود (Hart and Carlson, 1967). ترکیبات تجارتی ریشه‌زا در بازار وجود دارند. این ترکیبات تشکیل کال و ریشه را جلو می‌اندازد، که این امر می‌تواند استقرار گیاه پس از قلمه‌زنی را بهبود بخشد. گونه‌ها و ارقامی که به سختی ریشه می‌دهند با فرو بردن سطح قلمه در یک ترکیب ریشه‌زا تکثیر می‌نمایند (کوچکی و سرمدنیا، 1384).
3-1- تأثیر کاربرد خارجی اکسین بر ریشه‌زایی
به دنبال کشف اکسین‌ها به عنوان مواد شیمیایی تنظیم کننده رشد گیاهی در دهه 1930، توانایی اکسین‌ها در تسهیل شکل‌گیری ریشه در قلمه‌ها مورد تأیید قرار گرفت و تحقیقات به سمت روش‌های مؤثر در کاربرد اکسین‌ها بر قلمه‌ها به صورت جدی آغاز شد (Blythe et al., 2007). تاثیر مثبت کاربرد اکسین‌ در تشویق ریشه‌دهی قلمه‌های ساقه بر انتقال کافی آن از محل کاربرد به محل آغازش ریشه نابجا بستگی دارد (Blythe et al., 2004). انتقال اکسین به سه روش: 1- بن‌سو13 و با انتقال قطبی، 2- غیر فعال و از طریق آوند آبکش، 3- تارک‌سو14 و از طریق آوند چوبی، صورت می‌گیرد. نقش اکسین در کمک به از نو شکل‌گیری مریستم‌های ریشه است و میزان آغازش مریستم، وابسته به غلظت و توانمندی اکسین به کار رفته و میزان حساسیت بافت می‌باشد (خوشخوی، 1376؛ Pacholczak et al., 2005). از میان هورمون‌های ریشه‌زای اکسین، IBA و NAA حداکثر تأثیر را در تحریک تولید ریشه‌های نابجا دارند و IBA احتمالاً بهترین ماده ریشه‌زا است (خوشخوی، 1376؛ Blythe et al., 2007). نتایج حاصل از پژوهش چهرازي و معلمی (1382) روي گیاه گل کاغذي نشان داده است که استفاده از هورمون ایندول بوتیریک اسید (IBA) باعث افزایش درصد ریشه‌زایی در قلمه گردیده است. به طوری که قلمه‌هایی که با غلظت 2000 میلی‌گرم در لیتر تیمار شده بودند، ریشه‌زایی را بیش از سه برابر، در مقایسه با شاهد افزایش دادند. همچنین استفاده از هورمون اکسین علاوه بر افزایش درصد ریشه‌زایی باعث افزایش تعداد، طول و وزن خشک ریشه گردید بود. نتایج حاصل از تحقیقات زرین‌بال بر روی قلمه‌های دارایی نشان داده است که افزایش غلظت ایندول بوتیریک اسید (IBA) تا 4000 میلی‌گرم در لیتر باعث بیشتر شدن تعداد ریشه در هر قلمه گردید (زرین‌بال، 1368). بلايت و همکاران (Blythe et al., 2000) در بررسی غلظت‌هاي مختلف دو نوع اکسین مصنوعی (IBA و NAA) بر ريشه‌زايي قلمه‌هاي كامليا، مشاهده كرده است كه تيمارهاي 2500 پي پي ام IBA + 1250 پي پي ام NAA و 3000 پي پي ام IBA قادر به افزايش 77 تا 81 درصدی ريشه‌زايي قلمه‌ها مي باشند. در راستای تعیین تأثیر هورمون اکسین (شامل غلظت‌های صفر، 2000، 3000 و 4000) بر ریشه‌زنی قلمه‌های گیاه زینتی خرزهره (Nerium oleander L.)، گزارش شده است که کاربرد اکسین در غلظت‌های 3000 و 4000 میلی‌گرم در لیتر بر درصد ریشه‌زایی، طول بزرگترین ریشه، میانگین طول ریشه، وزن خشک ریشه و میزان رشد اندام‌های هوایی جدید، اثر معنی‌داری داشت (حبیبی کوتنایی، 1389). طی بررسی تأثیر غلظت‌های مختلف اکسین شامل صفر، 1000، 2000، 3000، 4000 و 5000 ppm بر ریشه‌زایی چهار گیاه زینتی (رزماری، Hedera، Syngonium و Gadenia)، اظهار داشته‌اند که ریشه‌زایی به وسیله غلظت‌های مختلف اکسین در مقایسه با شاهد (غلظت صفر) افزایش یافت، اما در این میان غلظت بهینه برای هر گیاه متفاوت بود، به طوری که بیشترین درصد ریشه‌زایی قلمه‌های رزماری و Hedera در غلظت ppm 3000 بدست آمد در حالی که قلمه‌های Gadenia و Syngonium به ترتیب بیشترین درصد ریشه‌زایی را در غلظت‌های ppm 4000 و 1000 دارا بودند (Abu-Zahra et al, 2013). صداقت‌کیش و همکاران (1391) طی بررسی دو شیوه متفاوت کاربرد هورمون‌های اکسین بر ریشه‌زایی قلمه‌های گیاه دارایی (Duranta repens L.)، بیان کرده‌اند که شیوه سنتی فروبری سریع انتهای قلمه در محلول‌های ریشه‌زا مؤثرتر در میزان ریشه‌دهی قلمه‌های دارایی بود.
فصل سوم
مواد و روش ها
1-زمان، موقعیت و مشخصات اقلیمی محل اجرای آزمایش
این تحقیق در زمستان سال زراعی92-1391 در گلخانه زینتی پژوهشکده کشاورزی دانشگاه زابل اجرا گردید. این گلخانه به مساحت 1600 متر مربع دارای سیستم گرمایش، سرمایش و مجهز به سیستم آبیاری مه پاش می‌باشد. پژوهشکده کشاورزی در 35 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان زابل در موقعیت جغرافیایی 61 درجه و 41 دقیقه طول شرقی و عرض جغرافیایی 30درجه و 54 دقیقه شمالی و ارتفاع 495متر از سطح دریا قرارگرفته است. آب‌وهوای شهرستان زهک بر اساس طبقه‌بندی کوپن جزو اقلیم‌های خشک و بسیار گرم با تابستان گرم و خشک می‌باشد. طبق آمار ایستگاه هواشناسی زهک میانگین دراز مدت (40ساله) بارندگی در منطقه 63 میلیمتر، میانگین تبخیر سالانه 4500 تا 5000 میلیمتر، میانگین درجه حرارت 23 درجه سانتی‌گراد با حداکثر49درجه سانتی‌گراد و حداقل7- درجه سانتی‌گراد می‌باشد.
ماسه بادی استفاده شده در طرح بدون عناصر غذایی و مواد آلی و دارای38/7 pH= بود.
ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک مورد استفاده در گلدان‌ها
فسفر(میلی گرم در کیلو گرم)پتاسیم(میلی گرم در کیلو گرم)درصد نیتروژناسیدیتههدایت الکتریکی(دسی زیمنس برمتر) درصد مواد آلی خاکبافت خاک5/912505/038/745/127/1لومی
2-قلمه مورد استفاده
باغ گیاهان دارویی پژوهشکده کشاورزی با قدمت هفده‌ساله دارای انواع مختلفی از گیاهان دارویی از جمله رزماری می‌باشد و قلمه مورد نیاز طرح از این مجموعه تامین شد.
3-طرح آزمایشی و تیمارهای مورد بررسی
آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. در این آزمایش تیمارهای مورد بررسی بستر کاشت در سه سطح شامل 100درصد خاک زراعی،100درصد ماسه بادی و 50درصد خاک زراعی+50 درصد ماسه بادی و غلظت‌های هورمون ایندول بوتیریک اسید(IBA) در چهار سطح شامل عدم مصرف هورمون (شاهد)، 4 ،2 و6 میلی گرم در لیتر بود.
4-نحوه اجرای آزمایش
شاخه‌های جوان گیاه رزماری به طول 30 تا40 سانتی متر از کلکسیون گیاهان دارویی پژوهشکده کشاورزی انتخاب و به گلخانه تحقیقاتی منتقل شد. هر قلمه به طول 20سانتی متر و دارای 4 برگ بود. قبل از کشت 5سانتی متر انتهایی قلمه‌ها به قارچ کش مانکوزب با نسبت 5/1 در هزار ضدعفونی و سپس به مدت 5ثانیه در غلظت‌های مورد‌ نظر از هورمون ایندول بوتیریک اسید (IBA) نگهداری و بلافصله در گلدان‌هایی که با بستر‌های کاشت مورد نظر پر و به منظور ته نشینی خاک آن‌ها دو مرحله آبیاری شد بودند کاشته شد. گلدان‌های مورد استفاده 20سانتی‌متر ارتفاع و 5/1سانتی متر قطر دهانه داشتند.در هر گلدان 6قلمه در بستر مورد نظر کشت و ارزیابی‌ها 40روز پس از کاشت شروع و به فاصله هر 15 روز در سه نوبت انجام شد.
5-ویژگی‌های مورد بررسی
در این تحقیق تعداد ریشه، طول ریشه، وزن تر و خشک ریشه، وزن تر و خشک برگ و سطح برگ اندازه‌گیری شد. در هر نمونه برداری (نمونه‌گیری) تغییرات صفات مذکور مورد بررسی قرار گرفت.
6-نحوه اندازه‌گیری
در هر نمونه‌برداری پس از شستشوی بستر کاشت با آب و خارج شدن از بستر، مجددا شستشو داده شدندو پس از 20 دقیقه که آب روی ریشه‌ها خشک شد، قلمه‌های انتخابی در پلاستیک‌های برچسب دار مخصوص قرار داده و به آزمایشگاه منتقل شد، تعداد ریشه شمارش، طول ریشه با استفاده از خط کش برحسب سانتی متر، وزن تر ریشه و وزن تر برگ بر حسب گرم با استفاده از ترازوی AND با حساسیت 00001/0 گرم ساخت کشور ژاپن اندازه گیری شد.سپس نمونه‌ها در آون در دمای 74 درجه سانتی گراد قرار داده شد و پس از 24 ساعت وزن خشک ریشه و برگ اندازه‌گیری شد. سطح ریشه به وسیله دستگاه Leaf Area Meter و بر حسب سانتی‌متر مربع اندازه گیری شد.
7-محاسبات آماری
برای تجزیه واریانس داده‌ها از نرم افزار SAS نسخه1/9 استفاده گردید. مقایسه میانگین‌ها از طریق آزمون دانکن انجام شد. برای رسم نمودارها از نرم افزار Excel استفاده شد. در ضمن همبستگی بین صفت‌های مورد بررسی در هر نمونه برداری با استفاده از نرم افزار SAS نسخه 1/9 انجام شد.
فصل چهارم
نتایج و بحث
1- بررسی تغییرات ویژگی های مورد بررسی در نمونه برداری اول
1-1- تعداد ریشه
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تعداد ریشه نشان داد که این صفت در سطح احتمال یک درصد تحت تأثیر بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتیریک اسید، قرار گرفت. برهمکنش تیمارهای بستر کاشت و هورمون نیز در سطح احتمال پنج درصد اثر معنی‌داری بر این صفت داشت (جدول 1-4). نتایج مقایسه میانگین برهمکنش بستر کاشت و کاربرد هورمون بر تعداد ریشه نشان داد که بیشترین تعداد ریشه با میانگین 79/37 در بستر کاشت ماسه بادی به همراه مصرف 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون ايندول بوتيريك اسيد (IBA) و کمترین آن در تیمار بستر کاشت خاک مزرعه و بدون مصرف هورمون به دست آمد (جدول 2-4). از آنجایی که خاک مزرعه بافتی رسی داشت، کمینه بودن میزان تعداد ریشه در قلمه‌ها را در تیمار استفاده شده از خاک مزرعه نسبت به تیمارهای بستر کاشت ماسه بادی و مخلوط خاک مزرعه و ماسه بادی را می‌توان به قدرت چسبندگی بالای بافت ر خاک مزرعه و در واقع سنگینی بافت آن و لزوم مصرف انرژی بیشتر برای نفوذ ریشه و یا احتمالا تهویه کمتر خاک، نسبت داد. در همین راستا، بیان شده است که مواد معدنی خاک از نظر اندازه ذرات و ترکیب شیمیایی بسیار متغیر می‌باشند. اگر ذرات درشت خاک بیشتر از ذرات ریز باشد، خاک حالتی شنی و در صورتی که ذرات ریز غالب باشند خاک خصوصیات رسی به خود می‌گیرد. ذرات رس در حالت مرطوب خاصیت شکل پذیری از خود نشان می‌دهند. اگر درصد رطوبت موجود از حدی بیشتر شود، این ذرات منبسط شده و حالت چسبندگی به خود می‌گیرند (مظاهری و مجنون‌حسینی، 1384).
در مورد بیشتر بودن تعداد ریشه در غلظت 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون ايندول بوتيريك اسيد نسبت به شاهد نیز می‌توان آن را به نقش اکسین در ریشه‌زایی نسبت داد. بیان شده است که اکسین‌ها فرآیندهای گیاهی که در تکوین گیاه نقش دارند را هماهنگ می‌کنند. برای مثال، اکسین موجب پیشبرد رشد ریشه تازه روی کال که در روی قلمه‌ها تشکیل شده، می‌گردد. در گونه‌ها یا ارقامی که به سختی به ریشه می‌روند، لازم است اغلب از منبع اکسینی خارج از گیاه، استفاده شود (Hart and Carlson, 1967). طی بررسی تأثیر غلظت‌های مختلف اکسین شامل: 0، 1000، 2000، 3000، 4000 و 5000 ppm بر ریشه‌زایی چهار گیاه زینتی (رزماری، Hedera، Syngonium و Gadenia)، گزارش شده است که ریشه‌زایی به وسیله غلظت‌های مختلف اکسین در مقایسه با شاهد (غلظت صفر) افزایش یافت. اما در این میان غلظت بهینه برای هر گیاه متفاوت بود، به طوری که بیشترین درصد ریشه‌زایی قلمه‌های رزماری و Hedera در غلظت ppm 3000 بدست آمد، در حالی که قلمه‌های Gadenia و Syngonium به ترتیب بیشترین درصد ریشه‌زایی را در غلظت‌های ppm 4000 و 1000 دارا بودند (Abu-Zahra et al, 2013).
در بررسی غلظت‌هاي مختلف دو نوع اکسین مصنوعی (IBA و NAA) بر ريشه‌زايي قلمه‌هاي گیاه كامليا، گزارش شده است كه تيمارهاي 2500 پي پي ام IBA + 1250 پي پي ام NAA و 3000 پي پي ام IBA قادر به افزايش 77 تا 81 درصدی ريشه‌زايي قلمه‌ها بودند (Blythe et al., 2000). نتایج حاصل از پژوهش معلمی و چهرازي (1382) روي گل کاغذي نشان داد که استفاده از هورمون اکسین IBA باعث افزایش درصد ریشهزایی در قلمه گردید. قلمههایی که با غلظت 2000 میلیگرم در لیتر تیمار شده بودند ریشهزایی را بیش از سه برابر، در مقایسه با شاهد افزایش دادند. در آزمایشی دیگر نیز در راستای تعیین تأثیر هورمون اکسین (شامل غلظت‌های 0، 2000، 3000 و 4000) بر ریشه‌زنی قلمه‌های گیاه زینتی خرزهره، گزارش شده است که کاربرد اکسین در غلظت‌های 3000 و 4000 میلی‌گرم در لیتر بر درصد ریشه‌زایی اثر معنی‌داری داشت (حبیبی کوتنایی، 1389). در بررسی اثرات هورمون ایندول بوتیریک اسید بر ریشهزایی انگور یاقوتی، بیشترین تعداد ریشه در شرایط استفاده از هورمون در مقایسه با عدم استفاده (شاهد) از آن، بدست آمده است (Galavi et al., 2013).
جدول 1- 4تجزیه واریانس تعداد و طول ریشه، وزن تر ریشه و برگ گیاه رزماری تحت شرایط بسترهای کاشت و غلظت‌های متفاوت هورمون ایندول بوتيريك اسید در نمونه برداری اول
منابع
تغییردرجه آزادیتعداد
ریشهطول
ریشهوزن تر
ریشهوزن تر
برگبلوک233/7079/7972/423/1بستر کاشت226/1080**23/17ns48/84**83/101**هورمون347/320**06/16ns48/3ns37/0nsبستر کاشت×هورمون605/109*37/15ns57/4ns23/9nsخطا2080/3161/2452/374/4Cv(%)-؟؟؟؟ns ، ** و * به ترتیب غیر معنی‌دار و معنی‌دار در سطح احتمال یک و پنج درصد.
جدول 2- برهمکنش بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتيريك اسید بر تعداد ریشه قلمه گیاه رزماری در نمونه برداری اول
تعداد ریشهتیمار (بستر کاشت × هورمون)صفر fبستر کاشت خاک مزرعه × بدون هورمون88/7 ef بستر کاشت خاک مزرعه × 2 میلی‌گرم در لیتر هورمون51/7 efبستر کاشت خاک مزرعه × 4 میلی‌گرم در لیتر هورمون70/14 cdeبستر کاشت خاک مزرعه × 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون5/13 deبستر کاشت ماسه بادی × بدون هورمون37/21 cdبستر کاشت ماسه بادی × 2 میلی‌گرم در لیتر هورمون37/32 abبستر کاشت ماسه بادی × 4 میلی‌گرم در لیتر هورمون79/37 aبستر کاشت ماسه بادی × 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون22/15 cdeبستر کاشت مخلوط خاک مزرعه و ماسه بادی × بدون هورمون11/25 bcبستر کاشت مخلوط خاک مزرعه و ماسه بادی × 2 میلی‌گرم در لیتر هورمون38/22 bcdبستر کاشت مخلوط خاک مزرعه و ماسه بادی × 4 میلی‌گرم در لیتر هورمون89/16 cdeبستر کاشت مخلوط خاک مزرعه و ماسه بادی × 6 میلی‌گرم در لیتر هورمونمیانگین‌های دارای حروف غیر مشترک اختلاف آماری معنی‌داری با هم دارند (آزمون دانکن).
1-2- طول ریشه
نتایج تجزیه واریانس حاکی از اثر غیر معنیدار بستر کاشت و کاربرد هورمون ایندول بوتیریک اسید بر طول ریشه بود (جدول4-1). در این آزمایش تیمارهای مورد بررسی بیشتر اثر خود را بر تعداد ریشه اعمال کرده‌اند و اثر کمتری بر طول ریشه داشته‌اند، به طوری که در تیمار بستر کاشت ماسه بادی و کاربرد غلظت 6 میلی‌گرم در لیتر هورمون ایندول بوتیریک اسید تعداد بسیار زیادی ریشه (با میانگین 79/37 عدد در هر قلمه) تولید شد.
(جدول 2-4). به نظر می رسد که در این مرحله از رشد قلمه‌ها بیشتر انرژی خود را صرف ایجاد تعداد ریشه کرده‌اند و کمتر به افزایش طول آنها پرداخته‌اند. همچنین، این احتمال نیز وجود دارد که شرایط محیطی آزمایش و نیز نوع تیمارهای اعمال شده هم، بر واکنش قلمه‌ها مبنی بر افزایش تعداد ریشه‌ها و عدم تغییر معنی‌دار در طول آنها تأثیر گذار بود‌ه‌اند. در واقع شاید تیمارهای آزمایشی خصوصاً غلظت‌های هورمون ایندول بوتیریک اسید به حدی نبوده است که بتواند اثر معنی‌دار بر طویل شدن ریشه‌های ایجاد شده داشته باشد و آنها را تحریک به رشد بیشتر کند، یا حتی ممکن است غلظت‌های مورد استفاده در این آزمایش بیش از نیاز برای تحریک به رشد بوده است. یا اینکه تامین رطوبت کافی در خاک گلدان ها و همچنین رطوبت نسبی مطلوب محیط گلخانه منجر به چنین نتیجه هایی شده باشند. در همین راستا، ابوزهرا و همکاران(Abozhm (etal.2013 طی بررسی تأثیر غلظت‌های مختلف اکسین شامل 0، 1000، 2000، 3000، 4000 و 5000 ppm بر ریشه‌زایی قلمه‌های گیاه رزماری، گزارش کرده‌اند که بیشترین طول ریشه در قلمه‌ها در تیمار ppm 1000 اکسین به دست آمد و بین غلظت‌های بالاتر از آن تفاوت معنی‌داری از نظر صفت طول ریشه وجود نداشت. البته در این میان از عامل زمان نیز نباید غافل شد، چرا که شاید اصلاً قلمه‌ها فرصت کافی را در نمونه برداری اول برای توسعه قابل توجه ریشه‌ها و در واقع واکنش مناسب به تیمارهای به کاربرده شده را پیدا نکرده‌ و تنها توانسته‌اند که تعداد ریشه‌های خود را افزایش دهند (اولین نمونه برداری 30 روز پس از کاشت قلمه‌ها صورت گرفت). به هر حال با وجود اینکه قبلاً ذکر شد که بین تیمارهای بستر کاشت تفاوت معنی‌داری از نظر صفت طول ریشه وجود نداشت، اما با این حال همان طور که در شکل (4-1) نیز مشخص است، بررسی تغییرات این صفت در شرایط کاربرد بسترهای مختلف کشت نشان می‌دهد که مقدار این صفت در تیمار بستر کاشت ماسه بادی بیشتر از مخلوط خاک مزرعه و ماسه بادی و هر دو این بسترها بیشتر از خاک مزرعه بود. همان طور که



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید