عنوان:
بررسي رابطه عزت نفس و سلامت رواني با بهزيستي روانشناختي والدين کودکان عادي و کودکان مرزي 12-7 ساله در شهرستان سراوان
استاد راهنما:
تقديم به :
همسر گرامي ام که مرا با صبر خود ياري داد ، مادران صبور،پدران متعهد و مربيان هميشه مهربان
سپاسگذاري
سپاس خداوند را که زبان قلم ياراي سپاس او نيست.
به پايان رسيدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنايت خداي بزرگ، مرهون ياري عزيزاني است که کريمانه بذر عنايت برفشاندند و ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بي دريغشان بلکه اظهار مراتب قدرشناسي ام از آن بزرگواران بر خود واجب مي دانم.
نهايت سپاسم نثار:
جناب آقاي دکتر بهمن کرد تميني استاد راهنماي بزرگوارم که دقت علمي و الفباي پژوهش را از ايشان آموختم و همچنين از جناب آقاي محمد مهدي خزاعي به پاس آموخته هايم از ايشان، همراهي و رهنموده هاي ارزنده و همکاري صميمانه شان.
همکاران،دوستان و همکلاسيهاي عزيزم که با هم انديشي برخي گره هاي ناگشوده را برگشودند.
همچنين لازم مي دانم که از مسولان محترم دانشگاه آزاد اسلامي واحد بيرجند و مديريت آموزش و پرورش استثنايي استان سيستان و بلوچستان و مديريت آموزش و پرورش سراوان و مدارس استثنايي و عادي سراوان و والدين محترمي که در انجام اين پژوهش همکاري نمودند تشکر نمايم.
چکيده:
هدف پژوهش حاضر بررسي رابطه عزت نفس و سلامت رواني با بهزيستي روانشناختي والدين کودکان عادي و والدين آموزش پذير مي باشد. ابزارهاي اين پژوهش شامل سه نوع پرسشنامه است که شامل: پرسشنامه عزت نفس و پرسشنامه سلامت رواني و پرسشنامه بهزيستي روانشناختي مي باشد و پرسشنامه عزت نفس شامل سه مقياس عملکرد تحصيلي و ارزيابي اجتماعي و ارزيابي ظاهري مي باشد و پرسشنامه سلامت رواني 7 ماده آن براي نشانه هاي جسماني و 7 ماده ديگر آن علايم اضطراب و 7 ماده ديگر آن اختلال در کنش اجتماعي و 7 ماده ديگر علايم افسردگي را مي سنجد. پرسشنامه بهزيستي روانشناختي که 19 ماده آن براي رضايت از زندگي و 13 ماده آن براي معنويت و 19 ماده آن براي شادي و خوش بيني و 8 ماده آن مربوط به رشد و بالندگي و 8 ماده براي ارتباط مثبت با ديگران و 10 ماده آن براي خود مختاري مي باشد. بر اساس نتايج تحقيق مشاهده شد که نمره سلامت رواني در والدين دانش آموزان مرزي بيشتر از دانش آموزان عادي است بدين معني که والدين کودکان مرزي از سلامت رواني بيشتري برخوردارند و همچنين از لحاظ عزت نفس بين والدين دانش آموزان عادي و مرزي مشاهده نشد و مشحص شد که نمره بهزيستي روانشناختي در بين والدين دانش آموزان عادي بيشتر از والدين دانش آموزان مرزي مي باشد بدين معني بهزيستي روانشناختي بيشتري دارند.
کليد واژه ها:عزت نفس،سلامت رواني، بهزيستي روانشناختي
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول کليات تحقيق
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 1
بيان مسئله……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 4
اهميت و ضرورت پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………… 9
اهداف پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………… 12
تعاريف مفهومي و عملياتي واژه ها و متغيرها………………………………………………………………………………………………. 13
فصل دوم ادبيات و پيشنيه تحقيق
مباني نظري و يافته هاي پژوهشي………………………………………………………………………………………………………………. 17
عزت نفس در قرآن مجيد……………………………………………………………………………………………………………………….. 19
عزت نفس کلي…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 20
عزت نفس اجتماعي……………………………………………………………………………………………………………………………….. 21
عزت نفس تحصيلي……………………………………………………………………………………………………………………………….. 21
مولفه هاي عزت نفس…………………………………………………………………………………………………………………………….. 21
ماهيت عزت نفس………………………………………………………………………………………………………………………………….. 22
نظريات مرتبط با عزت نفس…………………………………………………………………………………………………………………….. 23
سلامت روان…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 28
تعريف سلامت رواني……………………………………………………………………………………………………………………………… 29
تعريف بهداشت رواني در فرهنگهاي مختلف……………………………………………………………………………………………… 31
اصول بهداشت رواني……………………………………………………………………………………………………………………………… 33
خصوصيات افراد داراي سلامت رواني………………………………………………………………………………………………………. 35
عوامل موثر درتامين سلامت رواني……………………………………………………………………………………………………………. 37
نقش خانواده درتامين سلامت رواني………………………………………………………………………………………………………….. 37
نظريات مرتبط با سلامت رواني………………………………………………………………………………………………………………… 38
بهزيستي روانشناختي………………………………………………………………………………………………………………………………. 44
عقب ماندگي ذهني ………………………………………………………………………………………………………………………………. 48
عقب ماندگي ذهني آموزش پذير……………………………………………………………………………………………………………… 49
ويژگيهاي کودک استثنايي……………………………………………………………………………………………………………………… 49
نيازهاي والدين کودکان استثنايي………………………………………………………………………………………………………………. 50
احساسات والدين کودکان استثنايي…………………………………………………………………………………………………………… 50
پژوهشهاي انجام شده در ارتباط با موضوع………………………………………………………………………………………………….. 62
فصل سوم فرايند پژوهش
روش پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………………………. 73
جامعه آماري ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 73
نمونه و روش نمونه گيري……………………………………………………………………………………………………………………….. 73
ابزار پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 73
پرسشنامه بهزيستي روانشناختي…………………………………………………………………………………………………………………. 74
پرسشنامه عزت نفس………………………………………………………………………………………………………………………………. 75
پرسشنامه سلامت رواني………………………………………………………………………………………………………………………….. 75
روشهاي تجزيه و تحليل داده ها………………………………………………………………………………………………………………… 79
فصل چهارم يافته هاي پژوهش
تجزيه و تحليل داده ها……………………………………………………………………………………………………………………………. 81
بررسي جمعيت شناختي آزمودنيها……………………………………………………………………………………………………………. 81
بررسي حجم نمونه به تفکيک محل سکونت………………………………………………………………………………………………. 81
بررسي حجم نمونه به تفکيک سن…………………………………………………………………………………………………………….. 82
بررسي حجم نمونه به تفکيک ميزان تحصيلات…………………………………………………………………………………………… 83
بررسي حجم نمونه به تفکيک نوع شغل…………………………………………………………………………………………………….. 84
بررسي حجم نمونه به تفکيک ميزان درآمد………………………………………………………………………………………………… 85
بررسي متغيرهاي اصلي فرضيات تحقيق……………………………………………………………………………………………………… 86
فرضيه اول……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 91
فرضيه دوم……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 92
فرضيه سوم…………………………………………………………………………………………………………………………………………… 93
فرضيه چهارم………………………………………………………………………………………………………………………………………… 94
فرضيه پنجم…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 95
فرضيه ششم……………………………………………………………………………………………………………………………………………96
فصل پنجم نتيجه گيري
خلاصه يافته هاي پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………… 102
بحث و نتيجه گيري……………………………………………………………………………………………………………………………… 103
محدوديت هاي تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………….. 107
پيشنهادهاي تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………. 108
فهرست منابع و ماخذ…………………………………………………………………………………………………………………………… 109
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول4-1-1 توزيع پاسخگويان به تفکيک جنسيت ……………………………………………………………………………………. 81
جدول4-1-2 توزيع پاسخگويان به تفکيک محل سکونت…………………………………………………………………………….. 81
جدول4-1-3 توزيع پاسخگويان به تفکيک سن………………………………………………………………………………………….. 82
جدول4-1-4 توزيع پاسخگويان به تفکيک ميزان تحصيلات…………………………………………………………………………. 83
جدول4-1-5 توزيع پاسخگويان به تفکيک نوع شغل…………………………………………………………………………………… 84
جدول4-1-6 توزيع پاسخگويان به تفکيک ميزان درآمد………………………………………………………………………………. 85
جدول4-2-1 ميانگين و انحراف معياردر خرده مقياس بهزيستي روانشناختي……………………………………………………… 86
جدول4-2-2 ميانگين و انحراف معياردر خرده مقياس بهزيستي روانشناختي در بين والدين عادي…………………………. 87
جدول4-2-3 ميانگين و انحراف معياردر خرده مقياس بهزيستي روانشناختي در بين والدين مرزي…………………………. 88
جدول4-2-4 ميانگين و انحراف معياردرمقياس عزت نفس به تفکيک والدين دانش آموزان عادي ومرزي…………….. 89
جدول4-2- 5 ميانگين و انحراف معياردرمقياس سلامت رواني به تفکيک والدين دانش آموزان عادي ومرزي……….. 90
جدول4-3-1 نتايج ضريب همبستگي پيرسون بين عزت نفس با بهزيستي روانشناختي در بين والدين دانش آموزان عادي ومرزي………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 91
جدول4-3-2 نتايج ضريب همبستگي پيرسون بين سلامت رواني با بهزيستي روانشناختي در بين والدين دانش آموزان عادي ومرزي………………………………………………………………………………………………………………………………………… 92
جدول4-3-3 بهزيستي روانشناختي در بين والدين دانش آموزان عادي ومرزي………………………………………………….. 93
جدول4-3-4 عزت نفس در بين والدين دانش آموزان عادي ومرزي………………………………………………………………. 94
جدول4-3-5 سلامت رواني در بين والدين دانش آموزان عادي ومرزي…………………………………………………………… 95
جدول4-3-6 نتايج ضريب همبستگي پيرسون بين دو متغير سن و بهزيستي روانشناختي……………………………………….. 96
جدول4-3-6-1 نتايج ضريب همبستگي پيرسون بين دو متغير ميزان درآمد و بهزيستي روانشناختي……………………….. 97
جدول4-3-6-2 نتايج ضريب همبستگي پيرسون بين دو متغير ميزان تحصيلات و بهزيستي روانشناختي………………….. 98
جدول 4-4 بهزيستي روانشناختي به تفکيک جنس والدين…………………………………………………………………………….. 99
جدول 4-5 بهزيستي روانشناختي به تفکيک محل سکونت………………………………………………………………………….. 100
مقدمه:
يکي از طبيعي ترين گروههايي که مي تواند نيازهاي انسان را ارضا کند خانواده است. وظيفه خانواده مراقبت از فرزندان و تربيت آن ها، برقراري ارتباطات سالم اعضا با هم و کمک به، استقلال کودکان است، حتي اگر کودک کم توان ذهني1، نابينا2 ، يا ناشنوا 3باشد. کم توان ذهني يک وضعيت و حالت خاص ذهني است که در اثر شرايط مختلف قبل از تولد و يا پس از تولد کودک پديد مي آيد.
تولد و حضور كودكي با كم تواني ذهني در هر خانواده اي مي تواند رويدادي نامطلوب و چالش زا تلقي شود كه احتمالا تنيدگي، سرخوردگي، احساس غم و نوميدي را به دنبال خواهد داشت. شواهد متعدد حاکي از آن است که والدين كودكان داراي مشكلات هوشي، به احتمال بيشتري با مشكلات اجتماعي، اقتصادي و هيجاني كه غالبا ماهيت محدود كننده، مخرب و فراگير دارند، مواجه مي شوند. در چنين موقعيتي گر چه همه اعضاي خانواده و كاركرد آن، آسيب مي بيند فرض بر اين است كه مشكلات مربوط به مراقبت از فرزند مشكل دار، والدين، به ويژه مادر را در معرض خطر ابتلا به مشكلات مربوط به سلامت رواني قرار مي دهد بررسيها نشان داده اند كه والدين داراي فرزند كم توان ذهني، در مقايسه باوالدين كودكان عادي، سطح سلامت عمومي پايين تر و اضطراب بيشتر احساس شرم و خجالت بيشتر و سطح بهزيستي روانشناختي پايين تري دارند (ميکائيلي ،1388).
در سالهاي اخير در کشور ايران مانند ساير کشور هاي جهان علاقه بخصوص مهم از طرف مقامات دولتي و هم از جانب مردم به امر بهداشت رواني نشان داده شده است و اثرات آن در بهبود و اوضاع بيمارستانهاي رواني و به کاربردن روشهاي صحيح در پيشگيري مشاهده مي گردد. عدم سازش وجود اختلالات رفتار در جوامع انساني بسيار مشهور و فراوان است و در هرطبقه و صنفي و در هر گروه و جمعي اشخاص نامتعادل وجود دارند.
هر شخص ممکن است گرفتار ناراحتي رواني شود خود به خود کافي نيست زيرا که بهداشت فقط منحصر به تشريح علل اختلالات رفتار نبوده بلکه هدف اصلي آن پيشگيري ا ز وقوع ناراحتي ها مي باشد. پيشگيري عبارت است از به وجود آمده عاملي که مکمل زندگي سالم و نرمال باشد و نيز درمان اختلالات جزيي رفتار به منظور جلوگيري از وقوع بيماريهاي شديد رواني است. يکي از شرايط اصولي بهداشت اصولي بهداشت رواني اين است که شخص به خود احترام بگذارد و خود را دوست بدارد(شاملو، 1376).
در طول يک قرن گذشته بسياري از روانشناسان اتفاق نظر دارند که انسان نيازمند به عزت نفس است. در ادبيات روانشناختي مطالب مفصلي درباره عزت نفس وجود دارد و تا امروز تحقيقات و مطالعات زيادي درباره عزت نفس و ارتباط آن با متغيرهاي متعدد ديگر انجام گرفته است که بيشتر تحقيقات اين مطلب مهم و اساسي را تاييد مي کنند که عزت نفس بالا از عوامل مثبت و موثر در بهداشت رواني و عزت نفس پايين از عوامل مستعد کننده ناراحتي هاي رواني مي باشد. عزت نفس عبارت است: از احساس ارزشمند بودن، اين حس از مجموع افکار احساسات، عواطف و تجربياتمان در طول زندگي ناشي مي شود. همه افراد، صرف نظر از سن، جنسيت، زمينه فرهنگي، جهت و نوع کاري که در زندگي دارند، نيازمند عزت نفس هستند. افرادي که احساس خوبي نسبت به خود دارند، معمولاً احساس خوبي نيز به زندگي دارند.آنها مي توانند با اطمينان، مشکلات مواجه شوند و از عهده آنها بر آيند(کلمز 1375).
کودکان کم توان ذهني آموزش پذير به گروهي از کم توانان-ذهني اطلاق مي شود که داراي بهره هوشي 50 تا75 هستند و از نظر سني در محدوده 6-12 در قرار دارند. در پژوهش حاضر منظور از کم توان ذهني آموزش پذير کسي است که براساس تشخيص کارشناسان سنجش آموزش و پرورش در آموزشگاههاي استثنايي مشغول به تحصيل هستند. همچنين والدين داراي کودکان کم توان ذهني از جمله گروههاي مورد بررسي در مطالعه حاضر هستند. در پژوهش حاضر کودک عادي به کودکي گفته مي شود که مشکل کم توان ذهني يا نابينايي و ناشنوايي ندارد و دچاراختلالات يادگيري نيست و از نظر رواني مشکل خاصي ندارد. کودک استثنايي و والدين نه تنها بر يکديگر تاثير متقابل دارند بلکه ساير اعضاي نظام خانواده يعني ديگر فرزندان را تحت تاثير قرار مي دهند. وجود کودک استثنايي اغلب ضايعات جبران ناپذيري را بر پيکر خانواده وارد مي کند. ميزان آسيب پذيري خانواده در مقابل ضايعه گاه به حدي است که وضعيت سلامت رواني خانواده دچار آسيب شديدي مي شود. در تعريف سلامت رواني بايد اين نکته را در نظر داشت که هر انساني که بتواند با مسائل عميق خود کنار بيايد، بايد با خود و ديگران سازش يابد و در برابر تعارض هاي اجتناب ناپذير دروني خود دچار استيصال نشود و خود را به وسيله جامعه طرد نسازد فردي است داراي سلامت رواني(نريماني و همکاران،1386).
تقريباً 60 سال پيش سازمان بهداشت جهاني سلامت را به عنوان حالتي از بهزيستي کامل جسمي، ذهني و اجتماعي و نه صرفاً بيمار نبودن تعريف کرد(سازمان بهداشت جهاني،2001 و 2004). جاهودا(1958) از نداشتن بيمار رواني به عنوان معيار سلامت رواني انتقاد و به جاي آن معيارهاي چندگانه را براي سلامت رواني ارائه کرد. متاسفانه تا مدتها پيشرفت قابل ملاحظه اي در کاربرد اين ديدگاههاي در قلمروهاي علمي و عملي مشاهده نشد. سلامت يک مفهوم چند بعدي است که علاوه بر بيمار و ناتوان نبودن، احساس شادکامي و بهزيستي1را نيز در بر مي گيرد. اغلب روانپزشکان، روان شناسان و محققان بهداشت رواني جنبه هاي مثبت سلامت را ناديده مي گيرند. تلاش هايي که در جهت گذر از الگوهاي سنتي سلامتي صورت گرفته گر چه زمينه لازم را براي تلقي سلامت به عنوان حالتي از بهزيستي(نه صرفا نبود بيماري) فراهم ساخته ولي کافي نيست. البته الگوهاي جديد سلامت نيز به طور عمده بر ويژگيهاي منفي تاکيد دارند و در آنها ابزارهاي اندازه گيري سلامت اغلب با مشکلات بدني(تحرک2، درد3، خستگي و اختلالات خواب)، مشکلات رواني (افسردگي4، اضطراب5 و نگراني) و مشکلات اجتماعي(ناتواني در ايفاي نقش اجتماعي، مشکلات زناشويي) سروکار دارند. در دهه گذشته ريف6 و همکارانش(1926) 6 الگوي بهزيستي روانشناختي يا بهداشت رواني مثبت را ارائه کردند. بر اساس الگوي ريف بهزيستي روانشناختي از 6 عامل تشکيل مي شود. پذيرش خود(داشتن نگرش مثبت به خود) رابطه مثبت با ديگران(برقراري روابط گرم و صميمي با ديگران و توانايي همدلي)، خودمختاري(احساس استقلال و توانايي ايستادگي در مقابل فشارهاي اجتماعي) ، زندگي هدفمند ( داشتن هدف در زندگي و معنا دادن به آن) رشد شخصي(احساس رشد مستمر) و تسلط بر محيط(توانايي فرد در مديريت محيط). الگوي ريف به طور گسترده در جهان مورد توجه قرار گرفته است. ريف اين الگو را بر اساس مطالعه متون بهداشت رواني ارائه کرد و اظهار داشت مولفه هاي الگو، معيارهاي بهداشت رواني مثبت است و اين ابعاد کمک مي کند تا سطح بهزيستي و کارکرد مثبت شخص را اندازه گيري کرد.
از ويژگيهاي عمده انسان آگاهي او از رفتار خود و برخوداري وي از نيروي تفکر است، انسان مي تواند از رفتار خود آگاه باشد و در برخورد با مسائل و امور مختلف از نيروي تفکر خود استفاده کند، اما انسان هميشه از آنچه که انجام مي دهد آگاه نيست، به سخن ديگر گاهي انسان عملي را انجام مي دهد که اما از انگيزه رفتار خود يا هدف آن رفتار آگاه نمي باشد. وقتي والدين براي اولين بار با اين حقيقت روبرو مي شوند که کودکشان استثنايي است واکنش آنها پيامد هايي خواهد داشت، وجود کودک معلول ذهني اثرات عميقي بر روي نحوه ارتباط يک يک افراد خانواده با هم و هريک از آنها با کودک معلول وارد مي سازد و همين اثرات ناخوشايند چنانچه به گونه اي منطقي و چاره جويانه قابليت حل نيابند ضايعات جبران ناپذيري بر روان والدين، ساير نوباوگان خانواده خصوصاً کودک معمول باقي مي گذارد. واکنشهاي شايع والدين ممکن است به صورت احساس گناه1 ناکامي و محروميت2 انکار واقعيت يا کتمان حقيقت3 اضطراب و نگراني باشد ميلاني فر(1347).
اين قبيل واکنشها تا زماني که به کنترل در نيايند و تعديل نشوند نه فقط سلامت رواني اعضاي خانواده را به مخاطره مي اندازند بلکه نوع تعامل و ارتباط اعضاي خانواده و کودک معلول ذهني يا جسمي را پيچيده مي سازد و در نهايت موجب اضمحلال انرژي رواني و ديگر توانمنديهاي آنان مي شوند.
بيان مسأله:
حضور كودك عقب مانده ذهني در هر خانواده ساختار آن خانواده را تحت تاثير قرار مي‌دهد و سلامت رواني خانواده به خصوص والدين را تحت الشعاع قرار مي‌دهد، كودك بر اثر تعارض‌هاي شديد ميان اعضاي خانواده، كل خانواده را درگير بحران مي‌كند. ممكن است روابط خانوادگي، افزايش فشارهاي ناخواسته جسمي، هيجاني و مالي ضعيف شود كودك عقب مانده ذهني مي‌تواند ضايعات و اثرات جبران ناپذيري بر وضعيت بهداشت رواني خانواده وارد كند از جمله ايجاد تشديد اختلافاتي زناشويي،‌ جدايي، تحمل بار سنگين اقتصادي، افسردگي، نااميدي، اضطراب، خجالت و خشم1 و بسياري از مسايل ديگر(بردن2، 1980). مراقبت مداوم از كودك عقب مانده ذهني اغلب براي والدين استرس‌زا مي‌باشد زيرا اين دشواري هاي كودكان به طور اجتناب ناپذيري بر زندگي آنها اثر مي‌گذارد(كرنيك3 و همكاران، 1983). تحقيقات نشان داده است كه والدين كودكان عقب مانده ذهني عموما در خطر مشكلات زندگي خانوادگي و دشواري‌هاي عاطفي قرار دارند(بكمن4، 1991 سينگر واوروين 1989).
به طور كلي خانواده كودك معلول به لحاظ داشتن كودكي متفاوت با ساير كودكان با مشكلات فراواني در زمينه نگهداري، آموزش و تربيت آنها روبه روست. اين مسايل همگي بر والدين فشارهايي وارد مي‌كنند كه سبب بر هم خوردن آرامش و يكپارچگي خانواده مي‌شوند و در نتيجه انطباق و سازگاري آنان را تحت تاثير قرار مي دهد. عزت نفس يكي از مهمترين عوامل تحول و شكل‌گيري شخصيت است و نقش بنيادين در سلامت رواني دارد به گونه‌اي كه عزت نفس پايين و شكل‌گيري احساس خود كم بيني در والدين زمينه‌هاي آسيب رواني را فراهم مي‌نمايد( ولي زاده و همكاران و 1387).
عزت نفس5 مفهوم روانشناختي بسيار عام و در عين حال بسيار مهم است اما به طور کلي مي توان عزت نفس را احساس ارزشمندي شخص تعريف نمود. احساسات و افکار مردم درباره خودشان اغلب بر احساس تجارب روزانه تغيير پذير است و به طور موقت بر احساس فرد تاثير مي گذارند. البته عزت نفس، بنيادي تر از آن است که افت و خيزهاي معمول مي توان نوسانات گذرايي بر نحوه احساستشان نسبت به خود ايجاد کند، ولي اين تاثيرات بسيار محدودند، بر عکس آنهايي که عزت نفس پاييني دارند افت و خيزهاي معمول مي تواند زندگي آنها را دگرگون کند. عزت نفس معمولاً به عنوان ارزيابي شخص از ارزشمندي خويش تعريف مي‌شود افرادي كه عزت نفس بالايي دارند خودپذيرا و خود ارزشمند هستند. روانشناسان اجتماعي عزت نفس را ارزيابي مثبت و منفي از خود مي‌دانند به طوري كه فرض مي شود عزت نفس تا حدودي با ثبات است. عزت نفس يا همان احترام به خود يكي از خصوصيات مهم و اساسي شخصيت هر فردي را تشكيل مي‌دهد و به طور حتم روي جنبه‌هاي شخصي انسان اثر مي‌گذارد و كمبود يا فقدان آن باعث عدم رشد ساير جنبه‌هاي شخصيت به صورت ناهماهنگ خواهد شد و حتي ممكن است باعث پديدآيي بيماريهاي رواني گوناگون مانند افسردگي، كمرويي، پرخاشگري1، ترس و… شود(بيابانگرد،‌).
عزت نفس بالا بستگي به شكل‌دهي ارزشها و استانداردهاي خود والدين دارد همچنين به رفتار سالم بستگي دارد، زماني كه افراد از سلامتي كامل برخوردار باشند ولي عزت نفس بالايي نداشته باشند در رفتار خود عزت نفس پايين نشان مي‌دهند(شاطرلو،1386).
سلامت رواني يكي از مباحث مهمي است كه در رشد و بالندگي خانواده و جامعه موثر مي‌باشد. سازمان بهداشت جهاني2(2004) سلامت رواني را به عنوان حالتي از بهزيستي كه درآن فرد توانمندي خود را شناخته از آنها به نحو موثر و مولد استفاده كرده و براي اجتماع خويش مفيد است تعريف مي‌كند. به طور كلي بهداشت رواني ايجاد سلامت روان به وسيله پيشگيري از ابتلا به بيماري‌هاي رواني، كنترل عوامل موثر بروز آن، تشخيص زودرس، پيشگيري از عوامل ناشي از برگشت بيماريهاي رواني و ايجاد محيط سالم در برقراري روابط صحيح انساني است(ميلاني فرد، 1386).
با توجه به فراواني کودکان عقب مانده ذهني که هم بر جامعه و هم بر خانواده بار مالي و بخصوص بار عاطفي و رواني به دنبال دارند و از سوي ديگر اين کودکان طبق اصل 130 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران دارايي حقوق هستند ازجمله اينکه دولت موظف است براي اين کودکان در حد توان خدمات آموزش و رفاهي فراهم سازد. اين در حالي است که يک کودک عقب مانده ذهني در هر خانواده اي ساختار خانواده را تحت تاثير قرار داده و سلامت روان اعضاي بخصوص والدين را تحت الشعاع قرار مي دهد بخصوص که کارکردهاي روانشناختي خانواده را مختل مي سازد که بهترين اين کار کردها عبارتند از:
الف) ابراز کردن: والدين و تک تک فرزندان بايد اجازه ابراز احساس افکار و نظرات داشته باشند.
ب) اتحاد: خانواده بايد يک سيستم متحد و هماهنگ باشد.
ج) ساختار و سازمان: خانواده بايد دارايي چارچوب، ساختار و سازمان باشد.
د) معنويت و مذهب: خانواده بايد ارزشهاي مذهبي خود را به اعضاي عرضه بدارد.
و) کنترل: خانواده بايد اعضاي خود را کنترل نمايد(آلن 1 2001).
هدف سلامت روان فقط منحصر به تشريح علل اختلالات رفتار نبوده بلكه هدف آن به وجود آمدن عواملي كه مكمل زندگي سالم و نرمال باشد و نيز درمان اختلالات جزيي رفتار به منظور جلوگيري از وقوع بيماري‌هاي شديد رواني و به طور كلي هدف سازمان روان پيشگيري است(شاملو 1382). وجود كودك معلول مي‌تواند ضايعات واثرات جبران ناپذيري بروضعيت سلامت رواني و والدين داشته باشد و آدلر در نظام روانشناختي فردي بيان كرده است كه احساس حقارت از طريق تجربه به قدرت شخصي بر انسان تسلط پيدا مي‌كند با اين وجود آغاز مفهوم منبع كنترل به عنوان يك سازه روان شناختي به دو دهه قبل بر مي‌گردد(ادوارد1، 1977).
آموزش‌هاي روان شناختي شامل آموزش مهارتهاي زندگي و آموزش ابراز وجود درمانهاي روان شناختي مانند رفتار درماني و انواع فنون روان درمان و توان بخشي مانند مشكلات ادراكي و شناختي از جمله مداخله‌هاي روان شناختي تلقي مي شوند همچنين مداخله‌هاي روان شناختي شامل هر گونه اقداماتي است كه روان شناسان و مشاوران به منظور پيشگيري درمان و كاهش مشكلات روان شناختي افراد بکار مي برند. هدف نهايي اين مداخله‌ها كمك به افراد براي درک بهتر خود و جهان پيرامون، افزايش قابليت و توانمندي سازگاري و ارتقاي سلامت رواني است(يوسفي 1387).
به منظور کاهش مشکلات در رابطه با بروز نقايص جسمي و ذهني معمولاً در هر جامعه به دو اقدام اساسي مي پردازند: قدم اول سعي و کوشش هرچه بيشتر در امر پيشگيري از معلوليت و جلوگيري از بروز نقايص ذهني و جسمي يا در اختيار گذاردن راه حلهاي و رهنمود هاي لازم ازطريق کتب و مقالات و برنامه هاي راديويي، تلويزيوني و غيره بر جامعه و سازمانهاي ذيصلاح تا درصد بروز اينگونه عوارض را تا حد امکان کاهش دهند. اقدام اساسي دوم ايجاد امکانات لازم رفاهي و توانبخش مناسب جهت ارائه خدمات به کودکان معلول خانواده آنهاست.
از آنجا که وجود کودک معلول زمينه اي براي براي تغيير رفتار اعضاي خانواده فراهم مي کند، داشتن کودکي معلول در حکم ضربه رواني قابل توجه، موجب بروز احساسات و عکس العمل هاي متضاد و تشديد نيازهاي و ايجاد نيازهاي جديد، نگرشهاي متفاوت و رفتارهاي مختلف مي شود وبهداشت رواني، تعامل رواني، اجتماعي و روابط والدين، کودک را تحت تاثير قرار مي دهد.
يکي از مفاهيم اصلي مدل سلامت بهزيستي است. مدل سلامت سه نوع بهزيستي هيجاني، بهزيستي روانشناختي و بهزيستي اجتماعي را با هم ترکيب کرده ومفهوم جامع و کامل از بهزيستي را هم که جنبه عاطفي(بهزيستي هيجاني) و هم جنبه کاربردي(بهزيستي روانشناختي و اجتماعي) سلامت رواني را در بر مي گيرد به وجود آورده اند. سلامت رواني داراي 13 نشانه است که 2 نشانه مرتبط با بهزيستي هيجاني 5 نشانه مرتبط با بهزيستي اجتماعي و 6 نشانه مرتبط با بهزيستي روانشناختي است. بهزيستي روانشناختي به معناي قابليت يافتن تمام استعدادهاي فرد است. وداراي مولفه هاي 1- خودمختاري (احساس شايستگي و توانايي در مديريت محيط پيرامون فرد و …)2- رشد شخصي(داشتن رشد مداوم و …)3- روابط مثبت با ديگران(داشتن روابط گرم و …)4- هدفمندي در زندگي (داشتن هدف در زندگي)5-پذيرش خود(داشتن نگرش مثبت نسبت به خود و …) 6- تسلط بر محيط (توانايي انتخاب و ايجاد محيطي مناسب و…) مي باشد. همچنين والديني که دارايي عزت نفس بالايي مي باشند سلامت رواني بهتر بهزيستي روانشناختي بهتري نسبت به والديني دارند که داراي عزت نفس پايين مي باشد. با توجه به مطالعات در ايران و اين که در استان سيستان و بلوچستان مشابه اين تحقيق انجام نگرفته لذا لزوم انجام چنين تحقيقي در استان ضروري به نظر مي رسد و خصوصاً در آينده نيز مي توان از نتايج اين تحقيق نيز در مراکز مشاوره، آموزشگاههاي استثنايي و مدارس عادي، سازمان بهزيستي، کلينيک هاي سلامت روان جهت خدمت رساني استفاده کرد. با توجه به موضوع تحقيق، سئوال اصلي تحقيق را چنين طرح مي کنيم: آيا بين بهزيستي روانشناختي با عزت نفس و سلامت رواني در والدين کودکان عادي و مرزي رابطه اي وجود دارد؟
اهميت و ضرورت پژوهش:
خانواده يک نظام اجتماعي و از ارکان جامعه را به نوعي کوچکترين سلول اجتماعي مي باشد که از مناسبات قانوني و شرعي بين زن و شوهر تشکيل مي گردد و وظيفه والدين مراقبت از فرزندان و تربيت آنها، برقراري ارتباطات سالم اعضاي خانواده با هم و کمک به استقلال کودکان مي باشد. از طرفي به اعتقاد جمعي از روان شناسان، مهمترين ابزار انسان براي رسيدن به سعادت خوشبختي عزت نفس مي باشد. فقدان عزت نفس يا احساس مقاومت در تماس با ديگران خود را به صورت خجالت، شرمندگي، خود بيني اغراق آميز و نياز به خود نمايي و تمايل شديد به تمجيد و تاکيد ديگران بروز مي دهد(فرهادي، 1384).
به اعتقاد برخي از روان شناسان، هنگام وجود احساس ناراحتي و فقدان شادماني، عزت نفس افراد کاهش مي يابد، به عبارت ديگر ، بين شادماني و عزت نفس ارتباط علي متقابل وجود دارد.
تامين بهداشت همه افراد جامعه از مهم ترين مسايل اساسي هر کشور است، اين امر در سه جنبه جسماني، رواني و اجتماعي مورد ملاحظه قرار مي گيرد، در صورتي که بعد رواني بهداشت به اندازه کافي مورد توجه قرار نگيرد، فراواني مشکلات رواني و رفتاري رو به فزوني خواهد گذاشت تا حدي که عوارض ناشي از بي توجهي به آن در ابعاد فردي و اجتماعي، خانوادگي و انساني، سياسي، اقتصادي و فرهنگي اثرات سوء و غير قابل جبران رادر پي خواهد گذاشت( نوابي نژاد،1376).
بديهي است که بيماري رواني مخصوص يک قشر يا يک منطقه خاص نبوده و تمامي طبقات جامعه را در بر مي گيرد و هيچ انساني از فشار رواني و اجتماعي مصون نيست و به طور کلي بايد گفت وجود يک بيماري رواني به کار و اقتصاد خانواده لطمه وارد مي کند، در آمد سرانه را کاهش مي دهد و رفاه و نشاط فردي را از اعضاي خانواده سلب مي کند و با تخريب وضايع کردن نيروي انساني، در اقتصاد واجتماع تاثير عميق و سوء بر جاي مي گذارد. به همين دليل بهداشت روان در اغلب کشورها در راس برنامه برنامه ملي و بهداشت همگاني قرار دارد(ميلاني فر، 1385).
حضور يک کودک استثنايي در خانواده فشار رواني زيادي بر والدين و اعضاي خانواده وارد مي کند و مي تواند سلامت روان آنان را به مخاطره اندازد.
بسيار حائز اهميت است که والدين کودکان داراي نيازهاي ويژه با نوع احساسات خود در برخورد با کودکان آشنا شوند. براي سازش با کودک خود نياز دارند که احساس نسبتاً خوبي در مورد خود پيدا کنند. زندگي، ازدواج وکار والدين اين گونه کودکان ايجاب مي کند تا حدي رضايتمندي را احساس کنند، ممکن است با توجه به اين واقعيت که کودکي ناتوان دارند احساس غم وناراحتي کنند، اما نيازي نيست که کل زندگي آنها را هاله اي از غم فرا گيرد(مفيدي، 1376).
اسکينر1 اظهار مي دارد که سلامت رواني و انسان سالم به معادل با رفتار منطبق با قوانين و ضوابط جامعه است و چنين انساني وقتي بامشکل روبرو شود ازطريق شيوه اصلاح رفتار براي بهبود و بهنجار کردن رفتار خود و اطرافيانش به طور متناوب استفاده مي جويد تا وقتي که به هنجار مورد پذيرش اجتماع برسد، به علاوه انسان سالم بايستي آزاد بودن خودش را نوعي توهم پندارد و بداند که رفتار او تابعي ازمحيط مي باشد و هر رفتار توسط حدودي از عوامل محيطي مشخص گردد. انسان سالم کسي است که از تاييد ات اجتماعي بيشتري به خاطر رفتارهاي متناسب از عوامل متناسب از ديدگاه اسکنير اين باشد که انسان بايستي از علم، به براي پيش بيني بلکه براي تسلط بر محيط خودش استفاده کند. بنابراين فرد سالم کسي است که بتواند با هر روش بيشتري از اصول علمي استفاده کند و به نتايج سودمندانه تري برسد و مفاهيم ذهني مثل اميال، هدفمندي، غايت نگري و غيره را کنار بگذارد.
رفتار و ويژگيهاي شخصيتي والدين تحت تاثير رويدادهايي است که درسالهاي زندگي براي آنها اتفاق مي افتد از اين رو براي درک فرايندهاي رواني آنها يعني ادارک، الگوهاي تفکر، انگيزه ها، هيجانها تعارضها و شيوه هاي مقابله با آن بايستي بدانيم که اين فرايندها از کجا سرچشمه مي گيرند و چگونه با گذشت زمان تغيير مي کنند.
واکنش همه والدين در مقابل معلوليت فرزندشان يکسان نيست، ولي به طور کلي مي توان پذيرفت که قريب به اتفاق والدين اين گونه کودکان در مقابل معوليت هاي فرزندشان به نحوي واکنش نامطلوب ازخود بروز مي دهند که نوع و ميزان اين عکس العمل ها با توجه به جنبه هاي شخصيتي آنها، زمان بروز واکنش و … با يکديگر متفاوت مي باشد، لذا تمام والدين احتياج به نوعي کمک دارند تا بتواند ابتدا به طور کامل با مشکلاتشان را با افراد متخصص داشته باشند و از اين مهم جز با آگاهي و اطلاع دقيق و مستدل از مسائل و مشکلات والدين داراي فرزند معمول و بررسي وضعيت روانشناختي والدين مسير نمي گردد با توجه به اينکه وضعيت روانشناختي والدين به طور مستقيم و غير مستقيم بر شکل گيري رفتار کودکان و مناسبات اجتماعي خويش تاثير اساسي دارد بسيار حايز اهميت خواهد بود که بدانيم که والدين اين کودکان داراي چه ويژگيهاي شخصيتي بوده و چه تفاوتهايي با يکديگر دارند تا از اين رهگذر داده هاي دقيق تري جهت استفاده از روشهاي مشاوره و توانبخشي و درمان فراهم آورده و زمينه هاي لازم جهت اقدامات خاص و اساسي در ابعاد مشاوره، انجمن اولياء و مربيان، کودکان استثنايي،آموزش خانواده و …. فراهم گردد.
نتايج اين پژوهش مي تواند براي والدين، مربيان و….که مسئول تعليم و تربيت کودکان هستند الهام بخش باشد يا به احساسات و نيازهاي کودکان توجه نموده و در زمينه ي کمک به عزت نفس و سلامت رواني و همچنين بهزيستي روانشناختي و همچنين خود شکوفايي والدين گام بردارد.
علاوه براين نتايجي اين نوع تحقيقات مي تواند راهگشايي باشد براي پژوهشگران و دانشجويان روانشناسي که در اين زمينه به تحقيق خواهند پرداخت.
اهداف پژوهش:
هدف کلي پژوهش حاضر، تعيين رابطه بين عزت نفس و سلامت رواني با بهزيستي روان شناختي والدين کودکان عادي و کودکان مرزي مي باشد.
اهداف جزئي:
1- تعيين رابطه بين عزت نفس با بهزيستي روانشناختي در بين والدين کودکان عادي و مرزي.
2- تعيين رابطه بين سلامت رواني با بهزيستي روانشناختي در بين والدين کودکان عادي و مرزي.
3- مقايسه بهزيستي روانشناختي در بين والدين کودکان عادي و مرزي.
4- مقايسه عزت نفس در بين والدين کودکان عادي و مرزي.
5- مقايسه سلامت روان در بين والدين کودکان عادي و مرزي.
6- مقايسه بهزيستي روانشناختي با توجه به ويژگيهاي جمعيت شناختي پاسخگويان مانند: جنس، سن، ميزان تحصيلات و غيره.
سئوالات تحقيق:
1-آيا بين عزت نفس و بهزيستي روانشناختي والدين کودکان عادي و مرزي رابطه وجود دارد؟
2-آيا بين سلامت رواني و بهزيستي روانشناختي والدين کودکان عادي و مرزي رابطه وجود دارد؟
3- آيا تفاوت معني داري بين بهزيستي روانشناختي والدين کودکان عادي با مرزي وجود دارد؟
4- آيا عزت نفس در بين والدين کودکان عادي با مرزي متفاوت است؟
5- آيا سلامت روان در بين والدين کودکان عادي با مرزي متفاوت است؟
6- آيا بين بهزيستي روانشناختي با توجه به متغيرهاي زمينه اي در بين والدين کودکان عادي با مرزي رابطه وجود دارد ؟
تعاريف مفهومي وعملياتي واژه ها و متغير ها :
عزت نفس:
عزت نفس معمولاً به عنوان ارزشيابي شخص از ارزشمندي خويش تعريف مي‌شود افرادي كه عزت نفس بالايي دارند خودپذيرا و خود ارزشمند هستند. روانشناسان اجتماعي عزت نفس را ارزيابي مثبت و منفي از خود مي‌دانند به طوري كه فرض مي شود عزت نفس تا حدودي با ثبات است عزت نفس يا همان خود بزرگواري يكي از خصوصيات مهم واساسي شخصيت هر فردي را تشكيل مي‌دهد(شاطرلو،1386).
تعريف عملياتي عزت نفس:
ميزان نمره اي است که آزمودينهاي از پرسشنامه عزت نفس هترتون و پولوي کسب مي نمايند.
سلامت روان:
سازمان بهداشت جهاني (2004) سلامت رواني را به عنوان حالتي از بهزيستي كه درآن فرد توانمندي خود را شناخته از آنها به نحو موثر و مولد استفاده كرده و براي اجتماع خويش مفيد است تعريف مي‌كند. به طور كلي بهداشت رواني ايجاد سلامت روان به وسيله پيشگيري از ابتلا به بيماري‌هاي رواني، كنترل عوامل موثر بروز آن، تشخيص زودرس، پيشگيري از عوامل ناشي از برگشت بيماريهاي رواني و ايجاد محيط سالم در برقراري روابط صحيح انساني است(ميلاني فرد، 1386).
تعريف عملياتي سلامت رواني:
ميزان نمره اي است که آزمودينهاي از پرسشنامه 28 ماده اي سلامت روان(GHQ) کسب نمايند.
بهزيستي روان شناختي :
بهزيستي روانشناختي به معناي قابليت يافتن تمام استعدادهاي فرد است. وداراي مولفه هاي:
1-خودمختاري (احساس شايستگي و توانايي د رمديريت محيط پيرامون فرد و …)
2- رشد شخصي(داشتن رشد مداوم و …) 3- روابط مثبت با ديگران(داشتن روابط گرم و …)
4- هدفمندي در زندگي (داشتن هدف در زندگي و…) 5-پذيرش خود(داشتن نگرش مثبت نسبت به خود و …)
6-تسلط بر محيط (توانايي انتخاب و ايجاد محيطي مناسب و…) مي باشد.
تعريف عملياتي بهزيستي روانشناختي :
ميزان نمره اي است که آزمودنيها از پرسشنامه 77 ماده اي بهزيستي روانشناختي رضا زنجاني طبسي کسب مي نمايند .
کم توان ذهني:
عقب ماندگي ذهني “کم تواني ذهني1″ هم ناميده مي شود. لذا در اين پژوهش از اين اصطلاح استفاده خواهد شد. کم توان ذهني مربوط مي شود به کنش عمومي هوشي که به طور معني داري يا قابل ملاحظه اي کمتر از حد متوسط عمل کرده و با نقايصي در رفتار سازشي توام بوده ودر طي دوران رشد پديدار مي شود(سيف نراقي، نادري ،1382).
کم توان ذهني بر اساس تعريف” AAMD”2 دراين تحقيق مدنظر مي باشد ومنظور آن دسته از کودکان کم توان ذهني که درسطح آموزش پذير بوده ومحدوده سني آنان بين16-6 سال وداراي بهره هوشي بين 55-70 مي باشند ودرحال حاضردر مدارس سراوان مشغول به دريافت برنامه هاي آموزشي، تحصيلي وتوانبخشي هستند.
والدين کودکان کم توان ذهني: منظور از والدين در اينجا مادر و پدر کودکان مي باشد که حداقل داراي يک کودک کم توان ذهني آمورش پذيربوده که درمدارس استثنايي روزانه تحصيل مي کند وخدمات توانبخشي دريافت مي دارند و پاسخگوي پرسشنامه والدين است که مسئوليت دانش آموز را برعهده دارد.
در فرهنگ کودکان استثنايي تعريف شده است:
آموزش و پرورش ويژه به آموزش و پرورشي گفته مي شود که براي کودکان با نيازهاي ويژه در نظر گرفته شده يعني کودکاني که به دلايل مختلف نمي توانند به طور کامل از برنامه درسي عادي بهره ببرند.
کودکان استثنايي: به کودکاني گفته مي شود که بر خلاف اکثريت افراد هم سن خود درشرايط عادي قادربه سازگاري با محيط نباشد واز نظر فکري، جسماني ، عقلاني، رفتاري با همسالان خود فرق کلي داشته و احتياج به روشهاي خاص تربيتي و آموزشي، درماني و …. داشته باشد( ميلاني فر، 1374).
بنابراين از نظر آموزش کودکي استثنايي است که براي تامين حداکثر نيازهاي تربيتي و آموزشي او تغييراتي درشيوه هاي تربيتي و آموزشي خانواده و در برنامه هاي مدارس عادي داده شود.

مباني نظري و يافته‌هاي پژوهشي:
يكي از موضوعات مهم مورد توافق نظريه پردازان روانشناسي عملكرد مهم “خود1 ” در فرآيند شخصيت2 است. اگر چه امروزه، اين نظريه پردازان در مورد كانوني بودن “خود” و اهميت آن در فرايند شخصيت توافق دارند، ديدگاههاي مختلف روان شناسي تعاريف مختلفي از “خود” ارائه مي دهند. در زمانهاي مختلف توجه به خود دستخوش تغييراتي گشته است. اگر چه در بعضي از زمانها مطالعات روي “خود مورد غفلت قرار گرفته اند، در دهه هاي اخير اين مفهوم بار ديگر مورد توجه فراوان روان شناسان قرار گرفته است.
عزت نفس يكي از عوامل مهم و اساسي در رشد و شكوفايي انسانهاست كه در دهه هاي اخير مورد توجه بسياري از روان شناسان و پژوهشگران امور تربيتي قرار گرفته است. عزت نفس به معناي قضاوت شخص از ارزشمندي خود است و به نگرش فرد از خود دلالت مي كند. افراد با بررسي نحوه ي كنار آمدن با استانداردها و ارزشهاي مورد نظر خود و مقايسه ي چگونگي عملكرد خود با ديگران به اين قضاوت دست مي پردازند. عزت نفس چگونگي احساس خود درباره ي خود است و بر همه ي افكار، ادراكات، هيجانات، آرزوها، ارزشها و اهداف شخصي نفوذ دارد و كليد رفتار آدمي مي باشد. بنابراين، عزت نفس هسته ي مركزي ساختارهاي روانشناختي فرد است كه وي را در برابر اضطراب محافظت نموده و آسايش خاطر وي را فراهم مي آورد. عزت نفس نقش محافظت کننده اي در مقابله با فشارهاي رواني دارد كه از فرد در مقابل وقايع فشار آور منفي زندگي حمايت مي كند. فردي كه از ارزشمندي بالايي برخوردار است، به راحتي قادر است با تهديدها و وقايع فشارآور بيروني بدون تجربه ي برانگيختگي منفي و از هم پاشيدگي سازمان رواني مواجه شود. عزت نفس پائين به عنوان عامل خطر براي پرخاشگري، بزهكاري، سوء مصرف مواد، افسردگي، عملكرد ضعيف تحصيلي، همسر آزاري، كودك آزاري و نظاير آن مشاهده شده است. اخيراً برخي سياستمداران و مسئولان مدارس پيشنهاد كرده اند كه مدارس و ديگر مؤسسات اجتماعي بايد برنامه هايي براي ارتقاي عزت نفس افراد طراحي كنند. اين پيشنهاد بر اين فرض استوار است كه عزت نفس علت و نه معلول مشكلات اجتماعي است، مستقل از موقعيت هاي خاص وجود دارد و مي تواند با مداخلات خارجي ارزيابي شود. بي ترديد عزت نفس يكي از مهمترين و اساسي ترين جنبه هاي شخصيت و تعيين كننده ويژگيهاي رفتاري ما است .توجه به اين امر، به ويژه در مورد كودكان داراي نيازهاي آموزشي ويژه و نيز



قیمت: تومان


پاسخ دهید