فصـل اول
کليات پژوهش
1-1 مقدمه
موضوع بهره وري سال هاست که از ديدگاه اقتصاددانان، جامعه شناسان و مسئولين مالي و مهندسي مورد بررسي عميق قرار گرفته است و هر گروه سعي نموده است تا در سطوح مختلف (کلان و خرد) به تجزيه و تحليلي دقيق آن پرداخته و راه حل هائي را براي بهبود آن ارائه مي دهد.
به طور کلي در ساختار يک کشور مجموعه اي از فعاليت هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي انجام مي گيرد و در کليه اين فعاليت ها، مجموعه اي از ورودي تبديل به مجموعه اي از خروجي مي گردد. تنوع ورودي ها و خروجي ها که عمدتاً به دو گروه کمي و کيفي تقسيم مي شوند، بايد به نحوي با يکديگر ارتباط يابند که مجموعه فعاليت ها، همگي در جهت رشد و بهبود سيستم باشند.
بهره وري مفهومي است که مي کوشد اين نحوه ارتباط را برقرار سازد. بنابراين تفکر بهره وري در جهت بهبود و ارتقاء يک سيستم مي باشد و لذا بهره وري به عنوان يک تفکر مثبت روش برخورد و همچنين هدف برخورد با يک مجموعه را مدنظر دارد.
هدف از بهره وري آن است که هميشه بهترين نتيجه ممکن از ارائه مجموعه اي از فعاليت هاي صحيح به دست آيد. در جوامعي که هدف سوددهي باشد (در معناي اقتصادي، اجتماعي يا فرهنگي آن) حتماً بايد به دنبال مدلي براي افزايش بهره وري باشند. لذا مي توان گفت که بهره وري عاملي است که باعث مي شود انرژي حرکتي در جهت انجام صحيح فعاليت ها به کار گرفته شود.
بهره وري نيروي انساني و افزايش آن به نوبه خود از اهميت ويژه اي برخوردار بوده و در واقع زيربنايي براي بهره وري بهينه کل سازمان خواهد بود. منظور از بهره وري بهينه نيروي انساني يک سازمان آن است که ضمن توجه مديريت يک سازمان به سلامت جسمي، رواني کارکنان موجباتي را فراهم آورد تا متصدي هر شغل با رضايت و علاقه و نيز بدون اجبار و ترس از تنبيه در جهت دستيابي به بالاترين کارايي و اثربخشي فردي و شغلي تلاش کند و در اين راه همه توان بالقوه شناختي، هيجاني و رفتاري خود را به کار گيرد.
2-1 هميت و ضرورت انجام تحقيق
بخش کشاورزي به عنوان يکي از بخش هاي قديمي و اصلي در اقتصاد کشورهاي در حال توسعه از جمله ايران مي باشد. گر چه در فرآيند توسعه کشور از اهميت اقتصادي اين بخش کاسته شده است، اما هنوز سهم عمده اي از توليد ناخالص داخلي، اشتغال و تجارت خارجي بدون نفت را تشکيل داده و نيز به دلائل تامين نيازهاي غذايي کشور و ضروري جامعه و داشتن مساعدت هايي در رشد اقتصادي کشور، از جايگاه خاصي برخوردار است.
با توجه به محدوديت منابع، لزوم افزايش بهره وري استفاده از منابع مختلف از جمله زمين و سرمايه محسوس است. به عقيده ي آرناردو واساوادار (1995) توسعه صادرات از دو طريق عمده مي تواند موجب رشد بهره وري گردد. آن ها معتقدند که توسعه صادرات از يک سو موجب دسترسي به بازارهاي جديد و در نتيجه افزايش ظرفيت توليد هر واحد از کشورهاي صادر کننده مي شود. اين امر موجب کاهش هزينه متوسط توليد هر واحد از محصول و افزايش بهره وري توليد مي شود. اضافه بر آن گسترش صادرات و ورود واحدهاي توليد به بازارهاي جهاني درجه ي رقابت بين توليدکنندگان افزايش مي يابد، لذا بنگاه هاي توليدي به منظور تضمين ادامه حضور خود در بازار و همچنين افزايش و يا حداقل حفظ سهم صادراتي خود مجبور به افزايش بهره وري و توان مديريتي خود مي گردند. اين امر هم به نوبه خود موجب استفاده مناسب تر از منابع توليد و رشد بهره وري خواهد شد.
از سوي ديگر به عقيده نهدا و دهادش وار (1993)، افزايش بهره وري استفاده از نهاده ها مي تواند موجب کاهش هزينه هاي توليد محصول و پيشرفت تکنولوژي توليد اين محصول و در نتيجه افزايش صادرات شود.
با توجه به فقدان انتشار مطالعات اقتصادي جامع در زمينه هاي فوق در ورد زرشک ايران، ضرورت و اهميت اين تحقيق ضروري است.
1-3 روش انجام تحقيق
در تحقيق حاضر از روش توصيفي- پيمايشي براي گردآوري داده ها استفاده مي شود. بدين صورت که پس از نمونه گيري و انتخاب نمونه که در اين تحقيق کارکنان کارخانه فرآوري زرشک مي باشد پرسشنامه به صورت جداگانه ميان آن ها توزيع شده و داده هاي مورد نياز جمع گرديد و سپس به کمک نرم افزار SPSS اين داده ها مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.
1-4 فرضيات تحقيق
1- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با توانايي به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
2- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با شناخت و درک شغل به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
3- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با حمايت سازماني به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
4- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با انگيزش به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
5- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با بازخورد به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
6- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با اعتبار به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
7- چه رابطه اي بين اندازه گيري بهره وري نيروي انساني با سازگاري (محيطي) به عنوان يک متغير مستقل وجود دارد؟
1-5 اهداف تحقيق
1- اندازه گيري بهره وري نيروي انساني در کارخانه فرآوري زرشک.
2- انتخاب بهترين راهکار براي اندازه گيري بهره وري نيروي انساني در کارخانه.
3- کاهش زمان انجام کار با استفاده از بهره وري.
4- حداکثر استفاده از زمان و نيروي کار و ديگر منابع موجود در کارخانه.
5- کاهش قيمت تمام شده زرشک با استفاده از افزايش بهره وري.
6- انتخاب و استفاده از يک شاخص مناسب و کارا براي اندازه گيري بهره وري در کارخانه.
1-6 قلمرو تحقيق
1-6-1 قلمرو موضوعي
اين تحقيق در زمينه اندازه گيري بهره وري نيروي انساني مي باشد و سعي شده است که ميزان بهره وري نيروي انساني را در خانه زرشک مورد نظر سنجيده شود.
1-6-2 قلمرو زماني
اين پژوهش از فرودين ماه 95 آغاز و تا پايان ارديبهشت ماه 95 صورت گرفته است.
1-6-3 قلمرو مکاني
اين پژوهش در کاخانه بزرگ فرآوري زرشک قاين (شرکت کشت و صنعت خوشه سرخ شرق) اجرا شده است.
1-6-3-1 معرفي کارخانه زرشک
شرکت کشت و صنعت خوشه سرخ شرق در سال 1385 با هدف توليد محصولات متنوع از زرشک و صادرات محصولات توليدي تاسيس و در سال1388 اقدام به ساخت کارخانه در شهر صنعتي قائن نمود. اين شرکت پس از نصب ماشين آلات در اسفند ماه 1389 توليد آزمايشي خود راآغازنمود و در سال 1390 با شروع فصل جديد برداشت ميوه هاي آلبالو،زرشک و انار قدم در عرصه توليد نهاد و موفق به عرضه محصولات با کيفيت قابل قبول استاندارد گرديد. شرکت کشت و صنعت خوشه سرخ شرق يکي از توليد کنندگان و صادرکنندگان انواع کنسانتره در ايران است که محصولات خود را با نام هاي تجاري خوشه سرخ به بازارعرضه مي نمايد.اين شرکت براي اولين باراقدام به توليد کنسانتره آب زرشک در ايران و جهان نموده است . بهمين منظور کارخانه اين شرکت در استان خراسان جنوبي، يعني بزرگ ترين مکان توليد زرشک ايران، واقع شده است و محوريت اصلي خود را توليد کنسانتره آب زرشک نهاده است .
با توجه به اينکه کارخانه در شهرک صنعتي قائن -شهرستان قائن در استان خراسان جنوبي واقع شده است ، دسترسي به اطلاعات و توزيع پرسشنامه ها در بين کارکنان اين کارخانه به سهولت انجام مي شود و مي توان به راحتي در اين باره تحقيقات مورد نظر را به عمل آورد.
1-7 متغيرهاي تحقيق
متغيرهاي تحقيق شامل متغيرهاي مستقل و وابسته مي باشد که ابتدا به معرفي متغيرهاي مستقل و پس از آن به معرفي متغير وابسته مي پردازيم.
متغيرهاي مستقل اين پژوهش عبارتند از:
1- توانايي
2- درک و شناخت شغل
3- حمايت سازماني
4- انگيزش
5- بازخورد
6- اعتبار
7- سازگاري
متغير وابسته اين پژوهش عبارت است از بهره وري نيروي انساني
1-8 تعريف اصطلاحات اختصاصي
در پژوهش حاضر برخي واژه ها داراي اهميت ويژه اي هستند. لذا به منظور درک و استنباط يکسان خوانندگان، واژه هاي به کار رفته تعريف مي شوند تا از برداشت هاي متفاوت و احياناً متناقض جلوگيري شود.
1-8-1 بهره وري
بهره وري عبارت است از از نسبت ستاده به يکي از عوامل توليد (زمين، سرمايه، نيروي کار و مديريت).
1-8-2 اثربخشي
يعني توجه به بازده صحيح.
1-8-3 کارايي
به کار بستن اعمالي است که براي انجام يک کار ضروري مي باشند.
1-8-4 شاخص بهره وري
در واقع همان شاخص هاي کارايي مي باشند، نسبت هايي که صورت آن ها يک ستانده، مخرج آن ها يک نهاده و روند افزايشي آن ها نشان از بهبود دارد.
1-8-5 ارزش افزوده خالص
عبارت است از ارزش افزوده ناخالص منهاي مصرف سرمايه ثابت.
1-8-6 ارزيابي کار
عبارت است از به کارگيري تکنيک هايي مانند روش سنجي براي بهبود کارايي و افزايش اثربخشي در سازمان.
1-8-7 نهاده ها
منابعي هستند که در توليد کالاها و خدمات يک سازمان مصرف مي شوند.
1-8-8 سودمندي
در رابطه با آن چه امکان تحصيل آن وجود دارد، چه به دست مي آيد.
1-8-9 فرهنگ کار
عبارت است از آگاهي و باوري است مردم در تفسير تجربيات خود و محيط اطراف خود از کار کردن و نتيجه ي آن دارند.
1-8-10 بازخورد
کارکنان و افراد نه تنها لازم است بدانند که چه بايد بکنند، بلکه همچنين به طور مستمر بايد بدانند که کارها را چقدر خوب انجام بدهند.
1-8-11 فرهنگ سازماني
به مجموعه اي از باورها و ارزش هاي همگاني و مشترک که بر انديشه و رفتارهاي اعضاي يک سازمان اثر مي گذارد.
1-8-12 ستانده
کالا و خدماتي است که در يک واحد توليدي، توليد شده و بري استفاده در خارج از آن واحد در دسترس قرار مي گيرد.
1-8-13 شاخص بهره وري نيروي کار
از تقسيم ارزش افزوده به قيمت هاي ثابت بر تعداد شاغلان حاصل مي شود.

فصـل دوم
مباني نظـري پژوهش
2-1 مقدمه
در مطالعات اقتصادي کاوش علل رشد اقتصادي و پايداري آن از جايگاه برجسته اي برخوردار است. از منظر تاريخي نخستين مفهوم و عامل تاثير گذار بر رشد اقتصادي انباشت سرمايه فيزيکي بوده است.اما واقعيت اين است که تمام نوسانات اقتصادي صرفاً با اين عامل قابل توضيح نيستند. اگر چه افزايش توليد که لازمه رشد اقتصادي است از طريق استفاده بيشتر از منابع (سرمايه گذاري) امکان پذير است، اما پايدار نيست. فناوري از عوامل مهم ديگري است که بر رشد اقتصادي تاثير مي گذارد. بهبود و ارتقاي فناوري در سطح مشخصي از نهاده هاي توليد (ورودي ها) منجر به رشد توليدات (خروجي ها) مي شود. رشد فناوري موجب افزايش بهره وري سرمايه، بهره وري نيروي کار يا بهره وري کل عوامل مي شود. اين افزايش دلالت بر توليد کالا يا خدمات با استفاده کمتر از منابع دارد. بدين دليل کارايي يا بهره وري منابع عامل مهم در رشد اقتصادي است و رشد بهره وري عامل اساسي در حصول اطمينان از توسعه پايدار توليد کالا و خدمات است.
بهره وري رابطه تناسبي بين خروجي ها به شکل کالا و خدمات و ورودي هايي است که براي توليد آن خروجي ها به کار گرفته مي شود. فناوري توليد اهرم اين رابطه است. تغييرات فناوري تاثيري قاطع بر رشد بهره وري دارد اما تنها عامل نيست و عوامل اجتماعي، فرهنگي، سازماني و مديريتي نيز بر رشد بهره وري تاثير مي گذارند.
بهره وري يک مفهوم نسبي است و در مقايسه معناي خود را پيدا مي کند. از بهره وري براي مقايسه بين واحدهاي اقتصادي و يا مقايسه يک واحد اقتصادي در طي زمان استفاده مي شود. در حالت اخير شاخص بهره وري به کار گرفته مي شود. يک شاخص بهره وري مناسب نمايشگر ساختار علت و معلولي بين تغييرات اقتصادي، نظير رشد و عوامل آن نظير فناوري مي باشد. در تلاش براي رسيدن به اين هدف روش هاي مختلفي براي اندازه گيري و تعريف شاخص خلق و مورد استفاده قرار گرفته است.
2-2 تعريف بهره وري
بهبود بهره وري موضوعي بوده که از ابتداي تاريخ بشر و در کليه نظام هاي اقتصادي و سياسي مطرح بوده است. اما تحقيق درباره چگونگي افزايش بهره وري به طور سيستماتيک و در چارچوب مباحث علمي- تحليلي از حدود 230 سال پيش به اين طرف مورد توجه انديشمندان به طور جدي قرار گرفته است.
واژه “بهره وري” براي نخستين بار به وسيله فرانسوا کنه رياضيدان و اقتصاددان طرفدار مکتب فيزيوکراسي (حکومت طبيعت) به کار برده شد. کنه با طرح جدول اقتصادي1، اقتدار هر دولتي را منوط به افزايش بهره وري در بخش کشاورزي مي داند.
در ال 1883 فرانسوي ديگري به نام “ليتره” بهره وري را دانش و فن توليد تعريف کرد. با شروع دوره نهضت مديريت علمي در اوايل سال هاي 1900، فردريک تيلور و فرانک وليليان گيلبرث به منظور افزايش کارايي کارگران، درباره تقسيم کار، بهبود روش ها و تعيين زمان استاندارد، مطالعاتي را انجام دادند.
در سال 1950 سازمان همکاري اقتصادي اروپا2 به طور رسمي بهره وري را چنين تعريف کرد: “بهره وري حاصل کسري است که از تقسيم مقدار يا ارزش محصول بر مقدار يا ارزش يکي از عوامل توليد به دست مي آيد. بدين لحاظ مي توان از بهره وري سرمايه، مواد اوليه و نيروي کار صحبت کرد.
سازمان بين المللي کار3 بهره وري را چنين تعريف کرده است: “بهره وري عبارت است از نسبت ستاده به يکي از عوامل توليد (زمين، سرمايه، نيروي کار و مديريت)”. در اين تعريف مديريت به طور ويژه يکي از عوامل توليد در نظر گرفته شده است. نسبت توليد به هر کدام از اين عوامل معياري براي سنجش بهره وري محسوب مي شود.
در سال 1958 آژانس بهره وري اورپا4 بهره وري را درجه و شدت استفاده موثر از هر يک از عوامل توليد تعريف کرد. همچنين اين سازمان اعلام داشت که “بهره وري يک نوع طرز تفکر و ديدگاهي است بر اين پايه که هر فرد مي تواند کارها و وظايفش را هر روز بهتر از روز قبل انجام دهد. اعتقاد به بهبود بهره وري يعني داشتن ايمان راسخ به پيشرفت انسان ها.
در اطلاعيه تشکيل مرکز بهره وري ژاپن5 در سال 1955 در ارتباط با اهداف ناشي از بهبود بهره وري چنين بيان شده است: “حداکثر استفاده از منابع فيزيکي، نيروي انساني و ساير عوامل به روش هاي علمي به طوري که بهبود بهره وري به کاهش هزينه هاي توليد، گسترش بازارها، افزايش اشتغال و بالا رفتن سطح زندگي همه آحاد ملت منجر شود”. از ديد مرکز بهره وري ژاپن، بهره وري يک اولويت و انتخاب ملي است که منجر به افزايش رفاه اجتماعي و کاهش فقر مي گردد.
دکتر جان کندريک و دانيل کريمر، بهره وري را در نگرشي اقتصادي، يعني توليد سرانه يا ميزان ناخالص داخلي به ازاء هر نفر ساعت کار مي دانند. در اواخر دهه 1970 و اوايل دهه 1980 مرکز بهره وري آمريکا6 تعريف زير را ارائه داد:
سود = بهره وري × قيمت تعديل شده
تعاريف ديگرياز هره وي به شرح زير ارائه شد است:
استينر: معيارعملکرد و يا قدرت وتوان هر مان در تولد کالا و خدمات.
استيل: نسبت ميان بازده به هزينه عمليات توليدي.
ماندل: بهره وري به مفهوم نسبت بين بازده توليد به واحد منبع مصرف شده است که با سال پايه مقايسه مي شود.
ديويس: تغيير به دست آمده در مقدار محصول در ازاي منابع مصرف شده.
فابريکانت: يک نسبت هميشگي بين خروجي به ورودي (طاهري، 1386: 19، 20 و 21).
تعريف مرکز بهره وري ايران7: بهره وري يک فرهنگ و يک نگرش عقلايي به کار و زندگي است که هدف آن هوشمندانه کردن فعاليتها براي دستيابي به زندگي بهتر و فعالتر است (صنعتي و عين آبادي، 1386).
همچنين بهره وري يعني درست انجام دادن کار است. در اين تعريف درست انجام دادن کار را کارايي نيز مي گويند. يعني اين که از حداقل مواد حداکثر محصول برداشت شود يا از مقدار معيني مواد محصولي با کيفيت بالاتري توليد شود. اگر به تعريف ارائه شده براي بهره وري توجه شود، جزء ديگر آن کار درست انجام دادن است که اصطلاحاً اثربخشي مي گويند. مثلاً ممکن است با مصرف کمتر مواد، محصول بيشتري توليد کرد و ليکن اين محصول کيفيت مطلوب مورد نظر مشتري را نداشته باشد. در اين حالت کارايي واقع شده است و ليکن چون محصول فاقد کيفيت لازم است از اين رو اثربخش نبوده و نمي تواند رضايت مصرف کننده را جلب کند. بنابراين ملاحظه مي شود که تحقيق کارايي و يا اثربخشي به تنهايي موجب افزايش بهره وري نخواهد شد. به عبارت ديگر در مقوله بهره وري بايد اولاً کاري که انجام مي شود کار درستي باشد و ثانياً اين کار به بهترين نحو انجام شود. با تحقق اين دو شرط مي توان اطمينان حاصل کرد که بهره وري محقق شده است (راهنماي اندازه گيري شاخص هاي بهره وري نيروي کار و بهره وري سرمايه).
AOMPAPMPAOBPRIMPRIMPAOBPRIBPRIBPبنابراين بهره وري يک شاخص مي باشد و فاقد بعد است و به صورت رياضي آن را به صورت ذيل تعريف کرد:
که در آن:
AOMP: مجموع ستاده ها در دوره ي مورد نظر
RIMP: داده ها در دوره ي مورد نظر
AOBP: مجموع ستاده ها در دوره ي مورد نظر (منصوره کيخا، 1384)
2-3 انواع عمده تعاريف بهره وري
2-3-1 بهره وري جزئي
نسبت ستاده به يکي از داده ها مي باشد. به عنوان مثال بهره وري کارکرد نسبت ستاده به تعداد کارگر مورد استفاده يک اندازه بهره وري جزئي است.
2-3-2 بهره وري چند فاکتوره
بهره وري تمام فاکتورها نسبت ستاده خالص به حاصل جمع داده هاي سرمايه و کارکرد مربوطه مي باشد، مقصود از “ستاده خالص” کل داده ها منهاي کالاهاي ئاسطه اي و سرويس هاي خريداري شده مي باشد.
2-3-3 بهره وري کلي
نسبت کل ستاده به حاصل جمع تمامي فاکتورهاي داده مي باشد. بنابراين بهره وري کلي منعکس کننده تاثير مشترک تمامي داده ها در توليد ستاده خواهد بود.
2-3-4 عوامل تشکيل دهنده بهره وري بر اساس کنفرانس جهاني علوم بهره وري
1- اشتغال به کار
2- اثر بخشي ( الف- کارگزيني ب- تفويض ج- برنامه ريزي)
3- کارايي
اشتغال به کار يعني هنگامي که کاري را انجام مي دهيم، پيوسته به آن مشغول باشيم، به عبارتي بدون اتلاف وقت و منابع يا هدر رفتن رفتن کارگران و ماشين هايي که بي مصرف مانده اند و انتظار ما را مي کشند.
اثربخشي يعني توجه به بازده صحيح. در اين مفهوم معاني کيفيت نهفته است. آن چه صحيح است بايد براي شخص استفاده کننده صحيح باشد، خواه با رضايتش يا از طريق حذف آن چه که نبايد انجام گيرد و در عوض جايگزين نمودن کارهايي که بايد انجام شود. اما نه به وسيله مديران، صحت کار در فرآيند توليد به وجود مي آيد. اکنون در اين مرحله تنها کارهايي باقي مي ماند که ما موظف به انجام آن هستيم و بايد براي اين کار برنامه ريزي کنيم به گونه اي که اين برنامه هم براي حال باشد و هم براي آينده.
کارايي به کار بستن اعمالي است که براي انجام يک کار ضروري مي باشد نه بيشتر و نه کمتر. اگر شخص فعال و با صلاحيتي وجود نداشته باشد، کارايي مفهوم نامطبوعي خواهد داشت. همچنين اگر کاري را که اصلاً نمي بايست انجام گيرد به خوبي انجام دهيم، هيچ اثر مثبتي نخواهد داشت (منصوره کيخا).
2-4 برداشت هاي نادرست از مفهوم بهره وري
1- بهره وري مختص به صنعت است.
2- بهره وري يعني سودآوري بيشتر.
3- بهره وري همان اثربخشي است يا اين که بهبود کارايي ارتقاي بهره وري را تضمين مي کند.
4- بهره وري يعني بهره وري نيروي کار.
5- بهره وري قابل اندازه گيري نيست.
6- افزايش توليد لزوماً به معناي بهبود بهره وري نيست.
7- افزايش درآمد حاصل از فروش لزوماً بهبود بهره وري را تضمين نمي کند.
8- افزايش بهره وري نبايد به بهاي تنزل کيفيت انجام شود (خاکي، 1377: 35 تا 40).
2-5- چگونه از بهره وري استفاده مي شود؟
پس از آشنايي با مفهوم بهره وري بايد ديد چگونه از آن استفاده مي شود. همانطور که اشاره شد با ارتقاي بهره وري مي توان سطح رقابت پذيري را افزايش داد و از اين طريق به بازار هاي جهاني راه يافت. براي برنامه ريزي در راستاي ارتقاي بهره وري بايد بدانيم که از منظر سطح بهره وري در کجا قرار داريم و به کجا مي خواهيم برويم و براي رسيدن به مقصد چه راهکارهايي مناسب تر است. صاحب نظران علم بهره وري اين مقولات را در چارچوب چرخه مديريت بهبود بهره وري مطرح مي کنند که به آن PDCA نيز مي گويند. در کلمات اختصاري به کار رفته براي چرخه مديريت بهبود بهره وري P نخستين حرف کلمه Plan، D حرف اول کلمه DO، C حرف اول کلمه Check و بالاخره A حرف آغازين کلمه Affirm مي باشد (راهنماي اندازه گيري شاخص هاي بهره وري نيروي کار و بهره وري سرمايه).
2-6 بهره وري در سطح ملي
افزايش بهره وري تنها راه توسعه اقتصادي کشورها مي باشد که موجب ارتقاي سطح رفاه زندگي يک ملت مي گردد. تحولات معجزه آساي رشد و توسعه اقتصادي در کوتاه مدت در برخي از کشورها از جمله ژاپن، آلمان، چين و تعدادي از کشورهاي شرق آسيا، نتيجه افزايش بهره وري و استفاده بهينه، کارا و اثربخش آن ها از منابع فيزيکي و انساني کشورهايشان بوده است (طاهري، 1386: 29).
2-7 بهره وري در ايران
ايران از زمان تاسيس سازمان بهره وري آسيايي تا قبل از انقلاب اسلامي ايران در بهمن 1357 عضو بوده است. عضويت ايران در سال 1979 به حالت تعليق درآمد، اما از سال 1363 با تصويب مجلس شوراي اسلامي به عضويت آن سازمان درآمد. سپس سازمان بهره وري ايران در سال 1364 وابسته به وزارت صنايع سنگين تاسيس شد. سازمان ملي بهره وري ايران بعداً به وزارت صنايع و در سال 1377 به سازمان امور اداري و استخدامي ملحق شد. سازمان بهره وري ملي ايران بيشتر به دنبال کار فرهنگي در اشاعه و ترويج فرهنگ بهره وري در سطوح مختلف جامعه بوده است و تا به حال پنج کنگره ملي در زمينه بهره وري برگزار کرده است.
با اين که کشور ما ايران از نظر منابع طبيعي و نيروي انساني، معاون، مواد اوليه و انرژي داراي ظرفيت و پتانسيل بسيار بالايي است و از بسياري جهات نسبت به کشورهاي ديگر داراي امتياز و امکانات بالقوه فراواني بوده و با اين که بايد نيروي کار و بازدهي سرانه صنعت کشور، سرمايه هاي موجود و منابع ملي به نحو احسن مورد استفاده و بهره برداري قرار گيرد و نمودارها و شاخص ها و بهره وري ما در مقايسه با کشورهاي پيشرفته جهاني و استاندارهاي بين المللي از شرايط خوب و مطلوبي برخوردار باشد، اما متاسفانه با مقايسه ارقام بهره وري آن مي توان گفت که از 140 ميليارد متر مکعب آب قابل استحصال حداکثر مقدار مورد استفاده 92 ميليارد متر مکعب بوده و در عين حال راندمان آبياري بسيار پايين و گاهي تا 30% هم مي رسد (طاهري، 1386: 52).
در ايران متاسفانه در رابطه با فعاليت هاي مرتبط با بهره وري در سطح ملي سه مشکل اساسي وجود دارد:
بهره وري را به عنوان مقوله اي جديد، جدا و متمايز از فعاليت هاي مديريتي نشان داده شده است.
فعاليت هاي فرهنگي در سطح شعار نويسي، پوستر چسباندن و بمباران سمينارها و سخنراني ها در ايام بهره وري خلاصه شده است. سال 1987 حين اجراي يک پروژه افزايش بهره وري در سنگاپور کارشناسان ژاپني دريافتند اگر مسير فرآيند بهره وري را به جاي اين که از “مفهوم سازي” شروع کنند، از “بکارگيري و کاربرد” آغاز کنند، بسيار موثرتر خواهد بود. بر پايه اين تجربه يکي از اساتيد به منظور ساده کردن فعاليت هاي کانون، روش سنتي ژاپني را به روش عملي تغيير داد و مدلي تحت عنوان “بهبود بهره وري جامع8” ابداع نمود. بر پايه اين مدل فعاليت هاي توسعه و بهبود بهره وري در گوشه اي از محل کار يا کارخانه با روش هاي بسيار ساده و بر پايه وضعيت موجود آغاز و به تدريج و به طور مداوم به ساير نقاط گسترش داده مي شود. (خاکي، 1377: 61).
2-8 بهره وري در سازمان
بهبود بهره وري در سازمان نتيجه استفاده بهينه و موثر و کارآمد از منابع، تقليل ضايعات، کاهش قيمت تمام شده، بهبود کيفيت، ارتقاي رضايت مشتريان، دلپذيري در محيط کار و افزايش انگيزه و علاقه کارکنان به کار بهتر بوده که نهايتاً موجب رشد و توسعه سازمان را به دنبال خواهد داشت. به اين گونه سازمان، اصطلاحاً “سازمان هاي يادگيرنده9” مي گويند (طاهري، 1386: 29).
2-9 بهره وري و سيستم هاي سازماني
راه هاي متفاوتي وجود دارد که به توسعه و افزايش بهره وري منتهي مي شود. راه هاي زير را مي توان براي کارخانه ها مطرح نمود:
– بهبود جانمايي تاسيسات، تجهيزات و ماشين آلات کارخانه.
– بهبود برنامه نقل و انتقال و حرکت مواد در داخل و خارج کارخانه .
– ايجاد تغييرات و تعويض در تجهيرات و تاسيسات و استقرار يک نظام پيشگيري و نگهداري.
– توسعه و بهبود در محصولات.
– بهبود در فرآيند عمليات و جريان توليد.
– مکانيزاسيون و اتوماسيون.
– ايجاد سيستم هاي تشويق و تنبيه.
– سيستم هاي مناسب پرداخت حقوق و دستمزد، پاداش بر اساس امتيازات و بهره وري.
– برقراري دوره هاي آموزشي با توجه به مشکلات واقعي در عمل.
– توسعه و بهبود برنامه ريزي توليد و فروش.
– رشد و يادگيري در سازمان.
– نظام نظارت، سنجش و ارزيابي عملکرد در سازمان.
در اين ميان جلوگيري از اتلاف مهم است. هر گونه فعاليتي که به بهبود بهره وري کمک نکند اتلاف به شمار مي رود. “اتلاف” غالباً موجب افزايش هزينه محصول نهايي مي گردد. اتلاف را مي توان به پنج گروه طبقه بندي نمود:
الف) اتلاف در جريان توليد: اين پديده زماني رخ مي دهدکه از مواد خام و نيروي انساني بيش از حد لازم استفاده کنيم و کالاهاي نيم ساخته را انبار کنيم. توليد مازاد بر تقاضا باعث مي شود هزينه هاي انبارداري، حمل و نگه داري و کاغذ بازي افزايش يابند.
ب) اتلاف ناشي از ضايعات: ساختن قطعات ناقص موجب هدر رفتن منابع مي شود و باعث مي گردد هزينه دوباره کاري افزايش و تفکيک قطعات خوب و بد دقت بيشتري ببرد.
پ) اتلاف ناشي از زمان انتظار: از کار افتادن ماشين ها، قطع شدن جريان برق، نرسيدن به موقع مواد اوليه و عدم توازن در خط توليد موجب افزايش هزينه ها و زمان توليد مي شود.
ت) اتلاف ناشي از حمل و نقل: بايد تا جايي که ممکن است با طراحي سالن هاي توليد و استقرار ماشين آلات در جاي مناسب، ميزان جا به جايي قطعات، مواد و انسان ها را به حداقل رساند.
ث) اتلاف ناشي از فرآيند و حرکات غير ضروري: با استفاده از سوالات کليدي چه کاري، به چه دليلي، کجا، کي، توسط چه کسي و چگونه، فرآيند کار را مورد بررسي قرار داده و با حذف مراحل زائد، ترکيب، تجديد و ساده سازي، فرآيند را بهبود بخشيم. مهندسي مجدد از روش هاي کارآمد در بهبود سيستم ها و روش هاست. استفاده از علوم کارسنجي و روش سنجي به جلوگيري از اتلاف در فرآيند کمک شاياني مي کنند (طاهري، 1386: 202 – 203).
2-10 بهره وري در کارخانه ها
در اصطلاح اقتصادي، بهره وري به عنوان نسبت ستانده به داده تعريف شده است. بهره وري از اين واقعيت سرچشمه مي گيرد که هر بنگاهي ارزش هايي را از طريق فعاليت هاي خود ايجاد مي نمايد. هر يک از فعاليت هاي توليدي، فرآيندي از افزايش ارزش داده هاست. اين ارزش خود را با اظهار رضايت مشتريان در بازار نشان مي دهد. هيچ شرکتي نمي تواند به طور مستقل و جدا از شرايط بازار ارزشي را افزايش دهد. در جريان ايجاد و افزايش ارزش، تکنولوژي و مديريت دو عامل اساسي به شمار مي روند. با توجه به نوع داده ها، بهره وري به سه دسته اساسي بهره وري نيروي کار، بهره وري سرمايه و بهره وري مواد طبقه بندي مي شود. در تمامي موارد، بهره وري به ميزان زيادي به تکنولوژي و شيوه مديريت متکي است (نمودار 2-1).
نمودار شماره 2-1- مفهوم بهره وري در واحدهاي توليدي
وظيفه ي اصلي فعاليت هاي توليدي، افزودن ارزش داده هاست. با انجام اين وظايف شرکت ها محصول خود را توليد و آن را به مصرف کنندگان ارائه مي کنند. بهره وري بازتاب اثرات و نتايج فعاليت هاي توليدي است. بهره وري آئينه ي چگونگي داد و ستد است. بنابراين بهره وري به عنوان عاملي در برنامه هاي توليدي مي تواند مورد استفاده قرار گيرد. به همين دليل است که ما بهره وري را تجزيه و تحليل کرده و مبناي کار را بر اساس بهره وري يکپارچه و بهبود کيفيت10 قرار داده ايم.
منابع انساني در ارتقاي بهره وري نقش مهمي دارند. منابع انساني هر سازمان است که جو کار و فرهنگ همکاري را که مبنايي براي انجام وظايف است، ايجاد مي نمايد.
مواد (داده) از طريق فرآيندي در سيستم مديريتي به محصول (بازده) تبديل مي شوند. اين فعاليت و فرآيند مي تواند تمام امور شرکت را در برگيرد و يا فقط يک روند عملياتي در کار توليد و امور اداري باشد. به هر حال مهم ترين مرحله، موضوع تصميم گيري است (طاهري، 1386: 120- 121).
2-11 تعريف بهره وري جزئي و کلي از ديدگاه سومانث
در سال هاي 1974 و اواخر 1984 “سومانث” سه تعريف اساسي را درباره بهره وري در ارتباط با سازمان ها يا شرکت ها ارائه داده است:
بهره وري جزئي11: نسبت ارزش و مقدار محصول به يک طبقه از نهاده را گويند. مثلاً محصول به ازاي هر نفر ساعت (معيار بهره وري نيروي کار) يا ارزش و مقدار محصول توليد شده به ازاي هر تن مواد اوليه مصرفي (بهره وري مواد) يا بهره درآمد توليد شده يه ازاي هر ريال سرمايه (بهبه وري سرمايه) و نظاير آن.
بهره وري کلي عوامل توليد12: عبارت است از نسبت خالص محصول بر مجموع نهاده هاي نيروي کار و سرمايه. معمولاً به جاي خالص محصول، ارزش افزوده و در مخرج کسر مجموع ارزش هاي نيروي کار و سرمايه را قرار مي دهند.
بهره وري کلي13: نسبت کل ارزش محصول توليد شده به مجموع ارزش کليه نهاده هاي مصروفي است. اين شاخص تاثير مشترک و همزمن همه نهاده ها و منابع (از قبيل نيروي انساني، مواد و قطعات، ماشين آلات، سرمايه، انرژي و نظاير آن) در ارتباط با ارزش محصول به دست آمده را اندازه گيري مي کند.
بهره وري چند عامل14: در اين شاخص به جاي همه عوامل در مخرج کسر، ارزش تنها چند عامل از کليه عوامل توليد را قرار مي دهند.
شاخص بهره وري جامع کل15: عبارت است از حاصلضرب شاخص بهره وري کل در شاخص عوامل غير قابل لمس.
تحقيقات نشان مي دهد که حدود 80% شاخص هايي که شرکت ها به عنوان شاخص بهره وري براي ارزيابي عملکرد شرکت خود به کار مي برند، غير استانداد بوده و به هيچ يک از چهار شاخص بهره وري فوق ارتباط ندارد (طاهري، 1386: 23 و 22).
2-12 منحني بهره وري کل
بهره وري کل براي هر کالاي خاص شبيه منحني طول عمر محصول است. پس از اين که محصول معرفي شد، TP پس از گذشت مدتي مختصر از آن، با سرعت زيادي افزايش مي يابد. سپس مقدار Tp به يک نقطه اشباع مي رسد که به ندرت مي تواند ه استثناي حالات تصادفي تغيير کند. بالاخره مرحله ي افول شروع مي شود و TP کاهش مي يابد. اين پديده در منحني بهره وري کل در نمودار 2-2- نمايش داده شده است. منحني مشابهي براي بهره وري کل جامع (CTP) نيز وجود دارد (طاهري، 1386: 87- 88).
نمودار 2-2 منحني بهره وري کل
2-13 سطوح مختلف بهره وري
بهره وري به چهار سطح16 تقسيم بندي مي شود:
1- بهره وري در سطح کارکنان17
2- بهره وري در سطح سازمان18
3- بهره وري در سطح بخشي از اقتصاد19 مانند صنعت، کشاورزي و …
4- بهره وري در سطح ملي20
که اين سطوح خود بر حسب انواع منابع مي تواند انواع و شقوق گوناگوني به خود بگيرد نظير:
– بهره وري زمين21
– بهره وري نيروي کار22
– بهره وري ماشين آلات23
– بهره وري سرمايه24
– بهره وري اطلاعات25
– بهره وري زمان26 (ملک پور فرسادي، نوري).
2-14 عوامل موثر بر بهره وري
براي حضور در صحنه هاي بين المللي کشورهايي مي توانند حضور قوي پيدا کنند که ضمن استفااده بهينه از عوامل توليد، بخش هاي کشاورزي- صنعت و خدمات آن ها نيز در حالت رقابت پذيري کامل با ديگر کشورها باشد.
با نگاهي به کشورهاي موفق جهان ديده مي شود که اين کشورها بهاي لازم را به نيروي انساني به عنوان مهم ترين عامل توليدي مي دهند و در مقابل اين نيرو با بالا بردن بهره وري خود در منافع حاصل از توليد سهيم مي شوند، که بالا بردن بهره وري باعث به وجود آمدن نظامي مي شود که از آن همه طبقات اجتماعي استفاده مي برند.
بهره وري در جامعه زماني تحقق پيدا مي کند که تمامي بخش هاي توليدي، اجتماعي و خدماتي سعي در استفاده از يک نظام مناسب بهره وري داشته باشند که معمولاً نظام قانون گذار مي تواند با هموار کردن راه ها، باعث به وجود آمدن بهره وري شود و عامل انساني در راه تکامل آن کوشش کنند.
بهره وري پايين در سازمان ها، شرکت ها و موسسات مختلف ناشي از عوامل گوناگوني است. متناسب با اين عوامل، روش هاي متفاوتي نيز براي رفع مشکلات وجود دارد. به کليه تلاش هاي سيستماتيک و ساختار يافته براي حذف يا کاهش تلفات ناشي از مواد، ماشين، انسان و يا تعامل نادرست بين آن ها، نظام ارتقاي بهره وري گفته مي شود. نظام ارتقاي بهره وري در سه گروه قابل دسته بندي است:
– نظام هايي که بر حذف يا کاهش تلفات ناشي از مواد و ماشين تمرکز دارد.
– نظام هايي که بر حذف و يا کاهش تلفات ناشي از عملکرد انسان تمرکز دارد.
– نظام هايي که بر حذف يا کاهش تلفات ناشي از تعامل نامناسب بين انسان، ماشين و مواد تمرکز دارد.
گروه اول را نظام هاي سخت افزار محور، گروه دوم نظام هاي انسان افزار محور و گروه سوم را نظام هاي نرم افزار محور مي گويند. براي ارتقاي بهره وري قبل از هر چيز بايد عوامل موثر بر بهره وري را به خوبي شناخت.
“ناکاياما” معتقد است عوامل موثر بر بهره وري بر دو نوع است: الف) عوامل کوتاه مدت و ب) عوامل بلند مدت. تغييرات کوتاه مدت در بهره وري غالباً به ميزان انگيزه پرسنل براي کار و بهبود روش ها و سيستم هاي جاري و گردش کار و تغييرات در ميزان فشار کار و نوسانات تجاري بستگي دارد. انواع عوامل بلند مدت موثر بر بهره وري عبارتند از:
– ايجاد توسعه محصولات جديد
– معرفي روش هاي توليد جديد
– کشف منابع جديد
– يافتن کانال هاي جديد بازاريابي
– عقلايي کردن ساخت اقتصادي و بهره وري
در يکي از گزارش هاي مربوط به بررسي هاي بهره وري که از سوي وزارت کار در ژاپن منتشر شده است، عوامل موثر بر بهره وري به شرح زير دسته بندي شده است:
– نحوه ي استقرار تجهيزات و پرسنل
– مهارت نيروي کار
– کيفيت مواد
سازمان بين المللي کار عوامل موثر بر بهره وري را از ديدگاه وسيع تر به سه دسته زير طبقه بندي کرده است:
– عوامل کلي از قبيل آب و هوا، توزيع جغرافيايي مواد خام و غيره.
– عوامل تشکيلاتي و فني از قبيل کيفيت مواد خام، جانمايي و حمل استقرار کارخانه، فرسايش و از بين رفتن ماشين آلات و ابزار و غيره.
– عوامل انساني از قبيل روابط مديريت و کارکنان، شرايط اجتماعي و رواني کار، فعاليت اتحاديه کارگري و غيره.
سولو عوامل موثر بر بهره وري را با در نظر داشتن تابع توليد، تحولات فني و تراکم سرمايه معرفي مي کند. برخي ديگر از اقتصاددانان، عوامل موثر بر بهره وري را چنين دسته بندي کرده اند:
– تغييرات تکنولوژيک
– قابليت نيروي کار که به قابليت ها و توانايي هاي خاص کارگر محدود مي شود.
– ميزان سرمايه به ازاي واحد نيروي کار که منعکس کننده ي ميزان تمرکز سرمايه يا حجم سرمايه اي است که واحد نيروي کار مي تواند آن را مصرف کند.
سومانث برخي از مهم ترين عوامل موثر بر بهره وري در آمريکا را به شرح زير بر مي شمارد:
– ميزان سرمايه گذاري
– نسبت سرمايه به کار
– تحقيق و توسعه
– ميزان استفاده از ظرفيت
– قوانين دولت
– عمر کارخانه و تجهيزات
– هزينه هاي انرژي
– ترکيب نيروي کار
– اخلاق کاري
– ترس کارگران در مورد از دست دادن شغل (ثبات و امنيت شغلي)
– تاثير اتحاديه ها
– مديريت
پروفسور نايوداما مي نويسد: اگر فرض کنيم که توليد (Q) تابعي از نيروي کار (L)، مديريت (M)، تکنولوژي (T)، سياست ها (P) و امکانات زيربنايي (S)، عوامل اجتماعي- فرهنگي (X) و ساير عوامل باشند، آنگاه مي توان نوشت:
Q=f (L, K, M, T, P, S, X, …)
به طوري که عوامل L، K، M عوامل درون زا و عوامل P، S و … عوامل برون زا هستند. بنابراين ارتباط بين بهره وري کار و عوامل مختلف را مي توان به صورت زير تعريف کرد.
Q/L=F
به همين صورت ارتباط بين بهره وري سرمايه و عوامل مختلف را مي توان به صورت زير تعريف کرد: Q/K=F
بهره وري را مي توان از دو ديدگاه ديگر بررسي کرد:
الف) ديدگاه تکنيکي (نگرش فني)
بهره وري نسبت ستانده به يکي از عوامل توليد است. به اين ترتيب با توجه به اين که منظور ارتباط خروجي با هر يک از عوامل سرمايه ثابت، سرمايه در گردش، مواد خام و مانند آن ها مي باشد، بهره وري سرمايه ثابت در گردش، بهره وري مواد خام و مانند آن ها مطح مي شود. اين تعريف را موسسه همکاري اقتصادي اروپا در سل 1950 ارائه کرده است.
ب) ديدگاه (نگرش) فرهنگي
– يک ديدگاه فکري است که همواره سعي در بهبود وضعيت موجود دارد.
– يک ايدئولوژي، فرهنگ و شيوه زندگي است.
بنابر اين بهره وري به عنوان يک فلسفه مبتني بر استراتژي بهبود، عاملي است که فشرهاي مختلف يک جامعه را در برگرفته و منافع آن ها را به يکديگر پيوند مي دهد، در اين بينش انسان به عقيده و باوري دست پيدا مي کند که مي تواند امروز وظايف خويش را از ديروز بهتر و مطلوب تر انجام دهد. بايد توجه داشت که هيچ يک از عوامل فني به تنهايي مدنظر نيستند، بلکه مجموعه آن ها بر رشد بهره وري موثرند. عوامل موثر بر بهره وري را مي توان به صورت يک مدل يکپارچه عوامل بهره وري به شرح جدول 3-2- نشان داد.

عوامل ستاندهعوامل فرآيندعوامل نهاده هاسياست دولتمنابعچرخه کسب و کار و تغييرات ساختاري*حجم، کميت، توليد
*سهم بازار و نفوذ آن
*سيستم هاي گارانتي و وارانتي
*ترکيب توليد
*کيفيت
*نوآوري هاي طراحي محصول
*خودشناسي شرکت
*بسته بندي
*خدمـــــات پس از فروش
*تحويل به موقع
*موجود بودن محصول در هر زمان*افراد، انگيزش، تعليم شغل، روابط صنعتي
*طرح محصول
*تکنولوژي
*توســـعه کـارخانه و تجهيزات، نگهداري و تعمير
*مواد و انرژي
*روش هاي کار
*بازخور، اندازه گيري و تجزيه و تحليل
*سيستــم ها و شيوه



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید